Wat is de oorsprong van de 1 april-grap?

De afgelopen dagen lazen we hier op de redactie ieder persbericht met extra aandacht. Voor je het weet trap je in een 1 april-grap. Zo kwam er een bericht dat ras-Rotterdammer Jules Deelder naar Amsterdam gaat verhuizen, en vandaag is er een afscheidsfeestje. Je weet het maar nooit: vorig jaar trokken tv-ploegen en masse naar Zandvoort waar in een bunker kunstschatten  zouden zijn gevonden, en wist het Jeugdjournaal kijkers te lokken voor het nieuwe programma Boer zoekt Kind. 

Waar komt toch dit gebruik vandaan? nrc.next-redacteur Toon Beemsterboer zocht het uit, en kwam er achter dat de oorsprong van 1 april een raadsel is voor cultureel historici. 

De eerste gedetailleerde verwijzingen stammen pas uit de achttiende eeuw. Maar toen werd 1 april al in heel Noord- Europa gevierd en werd het gezien als een eeuwenoud gebruik.

De bekendste theorie voert terug op de kalenderhervorming. In 1564 voerde Frankrijk een andere kalender in, waardoor het begin van het jaar verschoof van eind maart naar 1 januari. De mensen die koppig bleven vasthouden aan de oude kalender, werden in de maling genomen. Grappenmakers plakten papieren vissen op hun rug, vandaar de Franse naam Poisson d’Avril.

Maar ja, dit is slechts een van de theorieën. De Amerikaan Alex Boese, curator van het Museum of Hoaxes in San Diego, Californië, trekt deze theorie in twijfel. „Voor de invoering van de nieuwe kalender was niet 1 april maar Pasen het administratieve begin van het jaar. Maar iedereen vierde het al lang op 1 januari. De associatie met 1 april ontbreekt dus.”

Boese noemt het een typisch Franse verklaring voor 1 april. „De meeste Noord-Europese landen hebben hun eigen mythologie over de oorsprong van het gebruikt. Jullie in Nederland hebben het verhaal over 1 april 1572 toen de Hollandse rebellen Den Briel veroverden op de Spaanse troepen van hertog van Alva” – bekend van het rijmpje Op 1 april / Verloor Alva zijn Bril.

Boese ziet de vele lentefeesten die in alle culturen gevierd werden als oorsprong. „Lente wordt geassocieerd met nieuw leven en dat wordt in alle culturen gevierd met feesten waarbij de sociale conventies op zijn kop worden gezet. Dat verklaart ook de aantrekkingskracht van 1 april, dat onder invloed van globalisering nu over de hele wereld wordt gevierd.”

Er wordt al tijden geopperd om een eind te maken aan 1 april. „Vooral de elite, de machthebbers, vinden het een afschuwelijke traditie. De machtelozen, de mensen in de marge denken daar heel anders over. Voor hen is de aantrekkingskracht dat de machtsverhoudingen voor één dag op hun kop worden gezet. Het is een dag waarop ze hun frustratie kunnen uiten dat spanningen tot ontlading komen door grappen en gelach. Dat houdt waarschijnlijk nooit op.”