datum datum

Second Life bestaat nog, maar is wel heel klein

Mediatheoreticus Lovink: 'service zit op het niveau van een obscure hobby'

Ernst-Jan Pfauth

Ernst-Jan Pfauth | 10 maart 2010 om 14:44

Tags:
, , , , ,
Screenshot secondlife.com

Screenshot secondlife.com

Ken je Second Life nog? Half Nederland leek daar begin 2007 als ‘avatar’ rond te lopen. Elk ‘modern’ bedrijf opende er een vestiging. Inwoners van Zoetermeer konden zelfs terecht bij een virtueel gemeenteloket. Maar opeens verdween Second Life uit de belangstelling. Geflopt, zo leek het. Volgens Mark Kingdon, CEO van moederbedrijf Linden Lab, moeten we dat anders zien. Hij was in Nederland om het Europese hoofdkantoor in de Amsterdamse Westerstraat te openen. Inderdaad, internationale expansie, Second Life wil doorgroeien. Niet als spel, zegt Kingdon, maar als dé manier om in een 3D-omgeving gebruik te maken van het internet. Mediatheoreticus Geert Lovink ziet dat niet gebeuren: ,,Second Life is terug, lees je overal. Dat is een misverstand.”

Aan onder andere nrc.next, Nu.nl en Bright vertelde Kingdon maandag dat ‘de pers in 2007 weg ging, maar de mensen bleven’. ,,Vorige maand hadden we een miljoen actieve gebruikers”, aldus Kingdon. ,,23.886 van hen komen uit Nederland.” ,,Dat is niks”, zegt Lovink, ,,Second Life zit daar mee op het populariteitsniveau van een obscure hobby.”  Ter vergelijking: het beroemde World of Warcraft heeft meer dan tien miljoen gebruikers. En 400 miljoen mensen loggen maandelijks in op Facebook.

Toch denkt Kingdon dat Second Life een belangrijke rol kan spelen in de ‘derde fase’ van het internet. ,,Het web begon als een verzameling van pagina’s met onderlinge links. In de tweede fase ging het om bewegend beeld, zoals Flash en video. Maar gebruikers willen een nog rijkere ervaring. Een 3D-ervaring.” Daarom probeert Second Life met een nieuwe browser online informatie nu meer te integreren. Avatars kunnen binnenkort twitteren, Facebook-vrienden toevoegen of samen een Google Doc bewerken. ,,Dat is spannender dan werken in de gemiddelde kantooromgeving”, zegt Kingdon.

Volgens mediatheoreticus Geert Lovink is 3D echter niet relevant in de nabije toekomst. ,,De ontwikkelingen gaan juist de andere kant op. Second Life is gebaseerd op een ouderwetse kijk op het internet, afkomstig uit de kantoorcultuur. Dus rondsurfen op de desktop met muis en toetsenbord. Maar mensen willen nu juist internet in hun zak hebben. Op een mobieltje.” Drie miljard mensen hebben een mobiele telefoon, daar beweegt internet zich naar toe.

Ja, die telefoon heeft de toekomst. Still uit Second Life

Ja, die telefoon heeft de toekomst. Still uit Second Life

Maar op de mobiele markt roert Second Life zich ook. Het wil later dit jaar mobiele applicaties lanceren. Daarmee kunnen gebruikers met elkaar chatten en bellen. Dat doen ze al veelvuldig in de 3D-wereld. Per maand is Second Life goed voor 1 miljard belminuten. Maar wederom valt de service in het niet vergeleken met giganten als Skype.

Second Life is dus alleen interessant als niche. Een weliswaar zeer actieve niche, zegt onderzoeksbureau Nielsen Games (2009). Second Life-gebruikers spelen het spel gemiddeld 760 minuten per week. Geen enkel ander online spel scoort zo hoog. Ook World of Warcraft niet. Daarnaast geven gebruikers binnen Second Life geld uit. Bijvoorbeeld voor een lap virtuele grond. ,,De duurste stukken kosten 1000 dollar plus onderhoudskosten van 295 dollar per maand”, zegt Kingdon. ,,Dat is ons belangrijkste verdienmodel.” Naast Linden Lab verdienen ook derden aan de bewoners van Second Life. Zij creëren – lees: programmeren – objecten, zoals huizen, en verkopen die. Alle Second Life-ondernemers bij elkaar zetten in 2009 55 miljoen dollar om.

Lovink: ,,Met Second Life gaat het inderdaad prima. Maar er is geen sprake van een spectaculaire terugkeer. Dat willen ze alleen zo doen lijken.”

‹ Blanco stemmen? Blijf dan lekker thuis
Alice in Fashion- en designland ›

62 reactiesrss-icon

Angie

In mijn beleving is Second Life een verkapte porno cq dating site. Van de mensen die ik ken die op SL zitten gaan de meesten erheen voor de virtuele (seksuele) relaties. Niks 3D, gewoon platte geiligheid.

Angie op Antwoord

Bas

Mark Kingdon, luister ajb naar Lovink.

Bas op Antwoord

Paula Anguita

Wederom de aloude clichées, een game, een niche, en dergelijken. Waarom niet eerst je onderwerp goed verkennen in plaats van teksten uit 2007 te herpubliceren alsof het nieuws is? Dat de schrijver van dit artikel 3 jaar achterloopt wil namelijk nog niet zeggen dat de rest van de wereld ook heeft stilgestaan. Verdiep je nou eerst eens echt, in plaats van weer opnieuw dezelfde onzin de wereld in te schoppen.  
 
Second Life is geen game maar een 3D-webbrowser met zeer geavanceerde mogelijkheden op het gebied van communicatie. De vergelijking met World of Warcraft: WoW past qua content op 3 DVD’s, Second Life draait op meer dan 40.000 servers. Second Life heeft geen vooropgesteld einddoel en geen beloning voor behaalde resultaten die vooraf in het vooruitzicht zijn gesteld. Daarmee vervalt het belangrijkste criterium om überhaupt een game genoemd te kunnen worden. Uiteraard bestaan er spelletjes die binnen Second Life gespeeld kunnen worden, net als er spelletjes op Internet gespeeld kunnen worden, maar daarmee degradeer je toch ook Internet niet tot een game? (Tenzij je nog in 1994 leeft natuurlijk.) 
 
Een voorbeeld: Zelden werden wereldwijd de klimaatconferenties, zoals onlangs in Kopenhagen, zo nauw gevolgd door burgers wereldwijd als op Second Life, om één van de vele voorbeelden te noemen. Interactieve workshops, lezingen en congressen van mensen uit alle continenten zijn er dagelijks. Een extra groot voordeel is dat taalbarriëres geen rol meer spelen omdat tekst-chats integraal, real-time en simultaan vertaald kunnen worden door vertaalapplicaties die met de dag beter worden.  
 
Nog steeds gebruiken bedrijven zoals bijvoorbeeld IBM en de Franse bank Credit Agricole deze virtuele omgeving voor het trainen en bijscholen van medewerkers en voor meetings met afdelingskantoren elders.  
 
De voorstelling als zou je land kopen klopt ook niet. Wat je in feite doet is het huren van webhosting. 3D-webhosting welteverstaan. Als je een hele server huurt, wat gelijk staat aan één region(65000m²), ben je inderdaad 295 dollar per maand kwijt. Maar je hoeft niet meteen een volledige region te huren, die echt heel groot is. Voor 12 dollar per maand heb je een 1/64ste deel van een regio (1024m²), waar je al behoorlijk wat mee kan.  
 
Kortom: Ik vraag u voortaan eerst uw huiswerk te doen om te voorkomen dat u flauwekul opschrijft!

Paula Anguita op Antwoord

Ernst-Jan Pfauth

Mooi betoog Paula, en inderdaad, zoals ik ook in het stuk aangeef: Second Life is een hele actieve community. Maar wel met weinig leden.
Wat betreft het land, dat is een citaat van de CEO.

Ernst-Jan Pfauth op Antwoord

Paula Anguita

Inderdaad relatief weinig leden, maar dat was met internet van begin jaren ‘90 ook zo. Als je de betogen en opinies uit die tijd leest over internet (”alleen games en seks, niet serieus te nemen, gaat weer weg” etc…) en je vervangt het woord ‘internet’ met ‘virtuele wereld’ of ‘Second Life’, lees je precies hetzelfde.  
 
Daarbij: ik heb goede redenen om ervan uit te gaan dat niet binnen al te lange tijd hier flinke verandering in komt, met name wanneer de systemen gestandariseerd worden en diverse grids die nu nog los van elkaar bestaan, gekoppeld kunnen en zullen worden.  
 
Wat betreft CEO Mark Kingdon: ik ben het ermee eens dat hij niet de beste keus is, hij is té zakelijk en te weinig gedreven als ‘ambassadeu’r. Eigenlijk het tegendeel van grondlegger Philip Rosedale, die met passie zijn ideeën uitdroeg.

Paula Anguita op Antwoord

Ernst-Jan Pfauth

De technologische mogelijkheden vind ik indrukwekkend, maar ik zie alleen het nut/ de noodzaak niet. Dat was bij internet altijd wel duidelijk. Informatiedeling. Natuurlijk, het was een rotzooitje, maar daar moesten we gewoon iets voor verzinnen. Wat ik me nu af vraag, en misschien mis ik wel iets, maar wat is – behalve lol – de toegevoegde waarde van Second Life? Waarom zou een druk persoon tijd vrijmaken voor Second Life? Nu, of in de nabije toekomst? Ik ben benieuwd naar je mening daarover Paula.

Ernst-Jan Pfauth op Antwoord

Paula Anguita

Kijk, dat vind ik nou een leuke vraag. Ik zie en merk een aantal waardevolle toevoegingen, al zijn er vast veel meer, dus ik garandeer geen volledigheid:  
 
* Allereest, maar die had ik al even genoemd, de mogelijkheid om mensen te ‘ontmoeten’ en spreken ongeacht de taal. Zeker in Europa waar we met zoveel talen toch één geheel proberen te smeden is het van belang dat mensen uit verschillende landen van Europa elkaar gaan leren kennen en begrijpen, zodat mensen -gewone burgers- de gelegenheid krijgen een band met elkaar te krijgen.. letterlijk: verbinding leggen. De taal, altijd een obstakel geweest, staat door automatische vertalers niet meer in de weg. Ik denk dat dit erg stimulerend kan zijn voor de belangstelling en waardering voor Europa: als continent en als ‘overheid’. 
Uit ervaring heb ik gemerkt hoe verrijkend dat is: heb zelf een Franse compagnon, die ik anders nooit zou zijn tegengekomen.  
 
* Mensen zijn enorm gevoelig voor simulatie. Pak eens een goede film en iedereen leeft mee; wij mensen beleven wat we zien. Daardoor gaat leren en beleven in Second Life voor veel mensen sneller en makkelijker. En ook mensen die lichamelijk beperkt zijn (bijvoorbeeld in een rolstoel zitten) kunnen ervaringen meebeleven die ze anders nooit zouden kennen. De mogelijkheden zijn hier eindeloos. Een erg mooi voorbeeld hiervan is de Franse stichting Handicap-Life, die (zwaar) gehandicapten uit hun sociaal isolement weet te halen door ze mee te laten doen met Second Life. Die doelstelling wordt gekoppeld aan acties om bedrijven te verzoeken om hulpmiddelen voor gehandicapte computergebruikers te ontwikkelen. Voor deze mensen een enorme stap richting emancipatie en meedoen aan de maatschappij.  
 
* Het grote verschil met internet zit ‘em er in, dat je weliswaar met 3 miljard online bent, maar in je beleving ben je nog steeds alleen, zie hier ook het succes van social media: Facebook, Twitter, etc etc.. kunnen zo groot zijn geworden door de behoefte van mensen om in ieder geval het gevoel te hebben dat ze niet alleen zijn. Op Second Life, en andere 3D-werelden zie je dat je niet alleen bent, doordat je andere gebruikers tegenkomt en onmiddellijk met ze in contact kunt komen, gewoon door een babbeltje te maken. Samenwerkingsverbanden en van elkaar leren liggen dan voor de hand. Voorbeeld: Ik zit sinds kort in een team om een expositie te bouwen die zal meedoen aan de World Expo 2010 in Shanghai deze zomer: het team bestaat uit mensen vanuit alle windstreken. Overigens blijven veel contacten niet slechts virtueel; veel mensen die ik via SL heb leren kennen heb ik ook echt ontmoet en dat is altijd het leukste wat er is!  
 
Een erg aardige (maar helaas ter ziele gegane) poging om zoiets op internet te realiseren was Weblin, waarmee je een avatar kon aanmaken die “meeliep” door je browser en waarmee je ook andere internetters tegenkwam en kon aanspreken die op dezelfde pagina aan het browsen waren. De applicatie heeft het niet gered doordat er teveel geld was gestoken in de bijzaken zoals punten sparen en nutteloze extra’s en te weinig om het onder de aandacht van (grote) bedrijven te brengen die het hadden kunnen inzetten om klanten te begeleiden, bijvoorbeeld bij het invullen van een webformulier. Misschien herinner je je die applicatie nog?  
 
Ik denk dat dit de belangrijkste toevoegingen zijn… voor mij althans, want ik weet dat er nog veel meer goede redenen zijn om tijd vrij te maken voor 3D-internet.

Paula Anguita op Antwoord

Chantal Harvey

Mark Kingdon niet gepassioneerd, te zakelijk? Ik sprak uitgebreid met hem tijdens de opening van het nieuwe kantoor van Linden Lab op zondag 7 Maart. De gedrevenheid en passie was juist het meest opvallende aan zijn betoog over de creativiteit van de gebruikers van Second Life. Tot mijn verbazing heeft hij alle machinima’s (computergegenereerd filmen in een spel of virtuele wereld) gezien. En dat zijn er meer dan 140.

Chantal Harvey op Antwoord

Paula Anguita

Blij dat te horen! Heb die bijeenkomst helaas moeten missen, maar hoop op ‘more luck next time’ ;-)

Paula Anguita op Antwoord

Dawny Daviau

Ik heb hetzelfde gezien Chantal. Ook KL en ik dacht dat het geen goede keus was om Philip op te volgen. Nou die opening heeft ons wel anders doen denken! Mark is een zeer gepassioneerde man maar heeft helaas niet de ´jeu` van Philip Rosedale. Maar is zeker wel ´gedreven´ om SecondLife een nieuwe visie of richting te geven!

Dawny Daviau op Antwoord

Julius

Dus als ik het goed begrijp is Second Life een 3D-browser die mensen in staat stelt om vanuit hun luie stoel de pseudo-realiteit te verkennen. Spooky, doet me aan The Matrix denken.

Julius op Antwoord

Ernst-Jan Pfauth

Goede omschrijving, lijkt me. Niet heel eng verder hoor, probeer het maar eens uit :-)

Ernst-Jan Pfauth op Antwoord

theo ploeg

The Matrix gaat niet over een simulatie van een simulatie van de werkelijkheid. Dat maakt Second Life allereerst een parodie op The Matrix. En inderdaad, er is dus niets engs aan Second Life.

theo ploeg op Antwoord

lousaa

Volgens mij was second life in 2007 net zo levendig als nu. 2 man en een paardenkop… Nauwelijks iets om zo hyperig over te doen. De meeste mensen vonden het destijds al vreselijk.

lousaa op Antwoord

Michiel Buddingh'

“Half Nederland leek daar begin 2007 als ‘avatar’ rond te lopen.” 
 
Neen. Enkel het piepkleine stukje Nederland dat zo rond 2003 massaal begon te bloggen, en nu met een vergelijkbare hijgerigheid op twitter en Facebook is gesprongen. 
 
Fundamenteel is er allemaal niet zoveel nieuws onder de zon. Zeker niet met twitter, dat door de CEO van Google terecht ‘technologisch volledig achterhaald’ is genoemd. Behalve dat ‘nieuwe’ communicatiekanalen de vorming van gemeenschappen faciliteren. Of dat nou een inbel-BBS, Second Life, Wikipedia, Usenet of Facebook is. 
 
De waarde van dit soort gemeenschappen heeft dan ook vrijwel niets van doen met de technologie erachter, maar alles met de personen die eraan deelnemen. De technologie vormt voornamelijk een ‘mal’ die bepaalt in welke vorm de communicatie gegoten wordt. 
 
Het gevaar van dit soort hypes is dat ze mensen aanmoedigen hun gemeenschappen te ontwikkelen met de producten van een enkel bedrijf. Dit bedrijf krijgt daarmee eigenlijk een monopolie op communicatie binnen die gemeenschap. Zolang de advertentie- en durfkapitaaldollars nog binnenstromen gedragen monopolisten als Linden Labs, twitter, Facebook en Hyves zich nog vriendelijk. Maar dat geeft helemaal geen garanties voor de toekomst. 
 
Loop niet met elke hype mee, en stel je kennis, behulpzaamheid en vriendenkring niet klakkeloos in dienst van snelle internetjongens. Stuur gewoon ouderwets een mailtje, of verdiep je in een van de tientallen andere communicatiemethoden die niet door één enkel bedrijf worden beheerst.

Michiel Buddingh' op Antwoord

JoJa Dhara

In den prille begin van internet was het grote gevaar. Ga er nooit op want je raakt verslaaft aan spelletjes en ziet alleen maar boze mannen. Men spamt en men neemt al je gegevens weg!!  
 
2010 zitten we onze bank zaken te doen en hebben DigiD die overal gekoppelt is. 
 
In den prille begin had je ook een gevecht tussen browers waar zoals Netscape en Internet explorer waar dan Microsoft bijna de monoplie ging winnen. Zoekmachines Yahoo en Google, en nu Hyves, Facebook en myspace en nu Second Life, There, Active Worlds Habbo Hotel (sociale virtuele werelden) Open Sim. 
 
Van There hebben we begrepen die gaat afvallen. Dus ja wat next? Iedergeval 3d internet zal een het volgende worden. 
 
Second Life is klein in Nederland das waar maar groots in de wereld. Komt nog wel als mensen de handigheid weer gaan vinden er mee om te gaan. 
 
Dan kan het alsnog zijn dat je in deze 3d omgeving niet thuis voelt en weer een andere wel.  
Maar tot nu toe Second Life kracht is dat iedereen die er gebruikt van maakt kan cre-eren! En de tools daarvoor nog beter voor worden. 
 
Verder kan ik niets meer toevoegen dan wat al beschreven is door Paula. Wil ook graag je inworld ontmoeten ;-) 
 
Echt touche Paula!!

JoJa Dhara op Antwoord

Berend Schotanus

Inderdaad, in 2007 ben ik met de hype meegegaan en sindsdien is het langzaam weggezakt. 
 
Toch denk ik met plezier aan Second Life terug. Het mooiste vond ik het Wild West karakter, zeker in het begin waren er nauwelijks regels. Je kon een stukje land kopen waar helemaal geen weg op aansloot en dat ingesloten was tussen oerlelijke bouwsels van je buren. En zo ontdekte je ineens dat ook in de virtuele wereld een goed functionerende gemeenschap en doordachte regels heel waardevol zijn. Ook ontdekte je hoe virtuele goederen een reële waarde kunnen hebben. En inderdaad, hoe bij gebrek aan regels de wereld volstroomt met gokken en seks. 
Kortom, een wonderbaarlijke en leerzame ervaring. 
 
zie ook: http://adviespraktijk.info/200.....der-files/

Berend Schotanus op Antwoord

Chantal Harvey

Second Life is niet minder geworden, ik geloof niet in de dictatuur der getallen. http://mamachinima.eu – http://MMIF.org mijn websites – laten zien dat er helemaal niets dood is.

Chantal Harvey op Antwoord

van den berg

Misschien off-topic, maar heeft er nog iemand iets gehoord of gelezen over Virtual Reality, de grote hype van 15 jaar geleden waarmee je met een computerhelm op en computerhandschoenen aan door een virtuele wereld liep ? Ik heb daar reeds lang niets meer over gelezen, is het een stille dood gestorven of is het nog een zeer kleine niche ?

van den berg op Antwoord

Martijn van Brandevoort

Linden Labs is altijd goed geweest in het opblazen van hun cijfers (bewonersaantallen, second life miljonairs) en alle bedrijven trapten er met open ogen in in 2007. Hoeveel inwoners van Zoetermeer zullen dat virtuele gemeenteloket nou echt met een serieuze intentie bezocht hebben? Hoeveel inwoners van Zoetermeer zijn er uberhaupt actief op Second Life? Dat kunnen er niet meer dan 100 zijn. 
 
Second Life is een leuke 3D-wereld zoals er zovelen zijn, maar ik hoop dat iedereen nu toch wijzer is dan om weer in die hype te trappen. Wat Lovink zegt, 23.000 gebruikers is echt niks.

Martijn van Brandevoort op Antwoord

BIjna

Wat leuk, dit stukje, na die discussie eerder bij het artikel over Chatroulette :). Ik zie inderdaad niets meer dan een hobby in de marge, ja een game, en ja iets wat nu meer om sex draait dan wat alle verhalen zoals enthousiastelingen als Paula doen geloven. Er zijn meer mensen die het toendertijd hebben omschreven, onderzocht, gemarket, of op andere manieren meta-gespeeld dan dat mensen het nu nog spelen. 
 
Maar, dat zie ik vast fout, en dan wordt het binnenkort weer helemaal groot en browset iedereen via z’n tweede poging tot leven.

BIjna op Antwoord

Frits

Mediatheoreticus… Bestaat dat echt?

Frits op Antwoord

JoJa Dhara

Voorkeur gaat ook uit naar media practicus . 
 
Zoetermeer: Ik vind het leuk dat dit project elke keer maar weer aan gekaart word.  
Zoetermeer kwam in een periode van pionieren. Ze maakte een aantal grote fouten.  
Online community management. Een beroepsgroep die de laatste jaren is gaan ontstaan.  
Zelf ben ik online community manager virtuele werelden, ik mag best op mijn schouder kloppen dat ik een van de eerste community managers was voor een bedrijf in SL in 2006.Ik heb bewust dit project opgezet om af te tasten met dit bedrijf of virtuele werelden mensen die door omstandigheden geen baan kunnen hebben maar zo graag willen of een virtuele wereld een bijdrage kan leveren. 
Vandaar dit project om een community manager in te zetten als portaal naar een bedrijf. Dit is zo een succes geworden dat dit bedrijf het project heeft besproken en Amber is ontstaan bij ABN AMRO. 
Als Zoetermeer meer daar aandacht aan had besteed om een goede community manager neer te zetten was het project geslaagd. Er waren ook mensen die hun hart en ziel in wilde steken om een succes van te maken. Zelfs nog op het laatste moment en vrijwillig. Maar Zoetermeer had ook nog een probleem en dat was dat ze met een verkeerd bedrijf in zee is gegaan voor de opbouw. Tenminste waarvan ze de sim huurden / opbouw was door een andere gedaan. 
Dat bedrijf heeft ook voor vele het verknald in 2006/07 
Maar ja, grote fout van bedrijven is ook hun oude protocollen terwijl begin met een leeg blad en bouw daar je protocollen in op. 
Ik heb zo vaak een bedrijf teleurgesteld gezien maar niet om de 3d wereld maar omdat ze het gewoon niet snappen. Gelukkig beginnen community managers erkent te worden en ik bedien nu bedrijven over de drempel heen en ze zien de “magic” (zoals ik het noem) wat ook IBM INTELL CISCO hebben gezien. 
Ze zien deze platform als een tool erbij voor hun intranet of betrekking met consumenten.  
We kunnen blijven terug gaan in de pionier tijd maar mr theoreticus ..cijfers zijn van vandaag en groei is er. 
We zien wel waar het schip strand of juist niet ;-)

JoJa Dhara op Antwoord

mediawetenschapperinopleiding

Ja, dat bestaat.

mediawetenschapperinopleiding op Antwoord

Gert Verhoog

Interessant om dit artikel en de reacties te zien over SL. Voor mijn werk als heb ik veel tijd doorgebracht in Second Life: Ik beheer het virtuele “eiland” van onze Media Design opleiding (onderdeel van de Victoria Universiteit in Wellington, New Zealand) en ik heb er veel in gebouwd, geprogrammeerd, gediscussieerd en ontdekt. 
 
Behalve de voor de hand liggende sociale aspecten en entertainment heb ik heel veel “nuttige” en professionele toepassingen van Second Life gezien: Een Amerikaans rechercheursteam bouwt de plaats van een misdrijf na om zo makkelijker verschillende scenarios te testen die kunnen verklaren wat er plaats vond. Een opleiding voor vroedvrouwen in Nieuw Zeeland heeft een virtuele “birthing unit” gebouwd om studenten door allerlei sociale en medische situaties heen te loodsen. Er worden veel taalcursussen gegeven in Second Life, waarbij de virtuele omgeving een goed gespreksonderwerp vormt en je bovendien met “native speakers” om de (virtuele) tafel kunt zitten. 
 
Er is een zeer levendige kunstscene in Second Life, zowel van “RL” (real-life) kunstenaars die hun werk fotograferen en in een virtuele galerie hangen, als een aantal zeer getalenteerde ontwerpers en kunstenaars, zoals Bryn Oh en AM Radio (SL namen), die SL gebruiken voor het bouwen van fantastische virtuele installaties – die de unieke natuurwetten van deze virtuele wereld tot het uiterste gebruiken. 
 
Behalve voor beeldende kunst is er in Second Life ook veel belangstelling voor live muziek: Muzikanten van waar ook ter wereld streamen hun kunsten live vanuit hun huiskamer of studio, terwijl hun publiek in een virtuele bar of muziekzaal kan meegenieten – de directe interactie tussen muzikant en publiek geeft je echt het gevoel een concert bij te wonen, en het geeft “kleine” muzikanten een prima mogelijkheid om wereldwijd fans te krijgen. 
 
Naast muziek wordt er ook steeds meer aan standup comedy gedaan en er is zelfs een Second Life Shakespeare Society die de werken van Shakespeare vertaalt naar een toneelstuk opgevoerd in Second Life. 
 
Kortom: het is een enorm complexe en rijke omgeving. Jammer dat net als veel andere artikelen voorbij gegaan wordt aan de unieke projecten die binnen deze wereld plaatsvinden. 
 
In mijn ervaring is SL een vrij moeilijke omgeving om je in thuis te voelen; het heeft een steile leercurve, het duurt lang voor je je weg kunt vinden en het kost tijd om je met je avatar te kunnen identificeren. Net als een toerist in Amsterdam die de weg niet kent blijft struikelen over attracties als de wallen, het sex museum en de talloze koffieshops is het in SL niet op het eerste gezicht duidelijk waar je “Kwaliteit” kunt vinden. 
 
Een probleem van SL is dat het een enorm grote en “open” omgeving is. SL is geen spel, maar er zijn veel communities die spelen gebouwd hebben en er fanatiek mee bezig zijn, van virtueel zeilen, auto racen tot role playing en vechten. 
 
SL is ook geen echte 3D-modeler, maar er wordt heel veel in gebouwd, door interieurontwerpers, architecten, mode-ontwerpers en kunstenaars. 
 
Vanwege de complexiteit is Second Life ook niet puur een sociaal netwerk of een dating site, maar het is waar dat SL door mensen gebruikt wordt voor rollenspellen van allerlei soort, van Fantasy werelden tot Sci-Fi tot, inderdaad, de meest uiteenlopende erotische fantasien. 
 
Het is makkelijk om als nieuwe gebruiker verzeild te raken in de voor de hand liggende “toeristische” attracties – ik heb veel gebruikers gezien die het snel voor gezien hielden, omdat het gewoon niet interessant genoeg is om er de uren in door te brengen die je nodig hebt om je lekker in je virtuele vel te voelen. Als ik vanwege mijn werk niet dagelijks veel in SL zou doorbrengen, zou ik er uiteindelijk ook op uitgekeken raken. 
 
Dit is ook een van de grootste problemen van Second Life: veel evaluaties van SL projecten erkennen dat het een zeer interessant en veelbelovend project is, maar dat nieuwe gebruikers struikelen over de interface, de technische problemen en simpelweg de tijd die het kost om je hersenen te trainen zich met je avatar te identificeren.

Gert Verhoog op Antwoord

theo ploeg

Het is in de comments als vaker gezegd: Second Life was een aantal jaar geleden niet groter dan nu. Wel was er een enorme media-aandacht voor de online virtuele wereld. Maar goed, in een tijd dat mediarepresentatie de werkelijkheid is, lijkt Second Life kleiner te zijn geworden. 
 
Wat me stoort aan het bovenstaande stuk is dat er gedacht wordt met oude definities van media. Dat wat op internet geen grote groepen mensen trekt, is niet relevant. Een idee dat nog stamt uit de jaren negentig, de tijd dat massamedia nog de dienst uitmaakten. Dat is nu niet meer het geval. Er zijn duizenden, miljoenen initiatieven op het web. Sommige trekken honderd mensen, andere miljoenen. Alleen door het idee dat die laatste dus belangrijker zijn te laten varen is internet anno 2010 echt te begrijpen.  
 
Maar goed. Tegenwoordig lopen de definities en symbolen die gangbaar zijn in een samenleving continu achter bij de culturele en technologische ontwikkelingen. Waarvan acte.

theo ploeg op Antwoord

Ernst-Jan Pfauth

Hi Theo, als een CEO van een bedrijf aangeeft een zeer belangrijke speler te willen worden in een nieuwe sector (3D internet), is het toch terecht dat je kijkt naar de invloed van de service nu? Dus onder andere naar het aantal actieve gebruikers?

Ernst-Jan Pfauth op Antwoord

Emmanuel

Een van de zaken die mij triggerde was dat SL een nieuwe browser gaat maken die het web meer integreert. Zaken als bezoekers aantallen boeien mij niet, het gaat om wat mensen er doen. Liever 1 vogel etc? 
 
Sinds 1995 heeft Activeworlds het “normale” web direct geintegreerd, evenals (web)-databases, -applicaties en andere content, gewoon omdat mensen dat nodig hebben. Reden voor veel bedrijven om van dat platform gebruik te maken, en tevens reden dat het gebruik van AW redelijk onbekend is… Want waarom zou een bedrijf dat maandelijks met 7000 verkopers in een virtuele zaal vergadert, en bedrijfsresultaten en andere gevoelige zaken bespreekt, zo een wereld publiek maken of op servers van anderen draaien? Ze besparen op jaarbasis miljoenen, hun concurrenten (nog) niet. Oftewel, Activeworlds is een technologie provider en niet een community provider. 
 
Zie als educatief voorbeeld NV3D, waar duizenden leerlingen in Nederland gebruik van maken om economie te leren. Deze (Activeworlds) 3D omgeving is een mooie multi-user saus die de doelgroep leuk vindt, maar waar het om gaat is de integratie van educatieve software en tools die allang bewezen zijn. Daarom werkt het ook! Feit dat een deur pas open gaat als je de berekening ergens op het web goed hebt is maar een klein en grappig voorbeeld. Feit dat een robot klant in de bank een lening wil gaat al verder. 
 
I have an Avatar, therefore I exist. 
De gemiddelde tijd om dat te beseffen is 2 tot 3 bezoeken van een uur binnen 1 week, en vooral hulp van een andere persoon online.

Emmanuel op Antwoord

Jan

rare vergelijkingen, eerst met WOW, de allergrootse 3D wereld. SL staat toch hoog in de top 10. Vervolgens met de allergrootste belminutenleverancier, Skype. SL is daarin wel de tweede.

Jan op Antwoord

Ernst-Jan Pfauth

Maar wat is er nu precies raar aan Jan?

Ernst-Jan Pfauth op Antwoord

jan

SL users have generated 15 billion voice minutes on their internal avatar-to-avatar VoIP service since the product was launched 18 months ago, and are now forecast to do 15 billion total voice minutes in 2009. By contrast, Skype handled 65 billion total voice minutes last year, according to parent company eBay. 
 
Dus dat is maar een kleintje vergeleken met de allergrootste? Het is de tweede provider ter wereld in belminuten

jan op Antwoord

Ernst-Jan Pfauth

Dat zijn er in 2009 12 miljard geworden, volgens de CEO. Veel, voor zo’n kleine groep gebruikers, maar het ligt ver achter op Skype.

Ernst-Jan Pfauth op Antwoord

jan

je andere vergelijking: Ja, WOW is huge. 46,7 procent van de online players zit daarin. Maar SL is als ik het wel heb wel de tweede in grootte.

jan op Antwoord

Femke

Slecht geïnformeerde schrijver schrijft zwaar subjectief stuk. Fijn om te lezen dat je een mening hebt Ernst-Jan, maar het had leuker geweest als je de zaak iets beter had onderzocht

Femke op Antwoord

Ernst-Jan Pfauth

Hi Femke, waar zie je mijn mening in dit stuk? Ik citeer twee mensen, de CEO en een mediatheoreticus.

Ernst-Jan Pfauth op Antwoord

Bijna

Hoe mensen op hun tenen getrapt kunnen zijn door een vrij feitelijke vaststelling dat de groep second-lifers niet zo groot (meer) is. Geeft misschien wel aan dat degenen die het wél spelen (pardon, leven? Ervaren?) dat in ieder geval met veel passie en overgave doen.

Bijna op Antwoord

Meike de Wit

Mensen zijn volgens mij niet op hun tenen getrapt door die vaststelling, die trouwens niet feitelijk is, het aantal bewoners, het aantal uren in world en de omzet van zowel Linden Lab als in world zijn alleen maar gegroeid. Als mens al gevoelige tenen heeft, dan is dat omdat weer een journalist zich er makkelijk vanaf heeft gemaakt en zijn eigen mening bevestigt met, jawel, een paar kwootjes van maar liefst 1 deskundige.

Meike de Wit op Antwoord

Ernst-Jan Pfauth

Hi Meike, mijn enige vaststellingen zijn dat Second Life een zeer actieve community is (nav onderzoek Nielsen Games en cijfers over omzet). De ambities van de CEO – nl een leider zijn in de volgende generatie internet, 3D volgens hem – worden ontkracht door een wetenschapper, die opmerkt dat het volgende web mobiel is. Niet 3D. Daar zit geen mening in.

Ernst-Jan Pfauth op Antwoord

Meike de Wit

Sorry, maar je kop is toch dat SL heel klein is? Dat is gewoonweg niet waar. Zie maar de info die Jan hierboven voor je heeft uitgezocht

Meike de Wit op Antwoord

Ernst-Jan Pfauth

De essentie van mijn blogpost is dat Second Life te klein is om een grote speler op het web te worden. Het is een door een kleine groep gebruikers (1 miljoen op 1,5 miljard) veelgebruikt spel, zie de cijfers van Nielsen Games, en een indrukwekkend creatieve community (zie reacties Paula), maar simpelweg geen grote internetspeler in de dop.

Ernst-Jan Pfauth op Antwoord

JoJa Dhara

Laten we als eerste Second Life niet als een spel zien als WOW of ander online game. Het is een sociale virtuele wereld! noem het om dat wat bekender is hyves, facebook,plurk, twitter in 3d (iets wat je nu kan implanteren in deze wereld door de viewer) Het is een tool,het is 3d internet!! In ontwikkeling en ja straks ook mobiel..

JoJa Dhara op Antwoord

Menno Ophelia

Je vind in Secondlife wat je brengt in Secondlife. 
 
Zoals bij elke platform, zal je daardoor ook vinden wat je zoekt of wat je wilt zoeken. De oudste cliché is nog altijd sex in SL, terwijl dit echt iets is, wat je moet opzoeken. Dus als mensen hier wederom over beginnen, dan is het nog altijd iets was zij zelf opgezocht hebben. Maar genoeg daarover. 
 
Wat is Second life dan wel? Voor mij is Secondlife altijd al een creatieve outlet geweest. En door Secondlife heb ik veel geleerd in content creatie en 3d modeling. En uiteindelijk is Second life al ongeveer 2,5 jaar mijn full time job geworden. (Voornamlijk werkzaam geweest voor grote Amerikaanse bedrijven). Maar dit doet er niet toe. 
 
Dus om het heel kort te houden, is Secondlife een verdomd goed platform om te werken aan persoonlijk groei. Het enige wat Secondlife van je vraagt is investeringtijd. En hier schort het dus aan bij een Journalist die even snel komt kijken, oude artikelen omhoog haalt en vervolgens een mening hierop publiceert. 
 
Mocht je nu echt een neutraal artikel willen schrijven, dan vraag ik je om blanco erin te stappen, op zoek te gaan naar dingen die je persoonlijk trekken en een netwerk op te bouwen van like minded mensen. En als je dan niet het grote plaatje ziet, dan begrijp ik het als er een minder positief bericht ontstaan. 
Alleen heeft dit altijd nog betrekking op je eigen ervaring en niet over iedereen in de wereld van SL. 
Dus nogmaals: Je vind in Secondlife wat je brengt in Secondlife.

Menno Ophelia op Antwoord

Ernst-Jan Pfauth

Dank voor je interessante reactie Menno. Mijn stuk ging echter niet over het persoonlijk nut dat Second Life voor iemand kan hebben – dat is er ongetwijfeld, anders speelden gebruikers het niet zo lang – maar over de positie van de 3D-wereld in het medialandschap.

Ernst-Jan Pfauth op Antwoord

JoJa Dhara

Ik vraag mijn af als je dit stuk op een blog schrijft op de WWW, ben je dan ook aan het spelen? of je bankzaken aan het doen ben op de WWW, ben je dan ook aan het spelen? 
Als op een 3d omgeving mensen een discussie hebben over duurzaam wonen, is dat ook spelen? Als er een bedrijf met zijn wereld wijde medewerkers een conferentie houden in een 3d omgeving of vergaderen met alle gemakken, ben je dan ook aan het spelen?

JoJa Dhara op Antwoord

Menno Ophelia

Dank je wel voor je reactie Ernst Jan. 
 
Ik ben van mening dat de positie van een 3D wereld in het medialandschap groter zal worden in de komende jaren. Natuurlijk zijn er 2d websites die gecombineerde diensten leveren voor het beleven van diverse media stromen, maar ik denk dat de grote waarde van 3d ten opzichte van 2d een persoonlijker vlak is. Omdat je 3d dingen anders beleeft, geeft dit ook de mogelijkheid om b.v. medialandschappen persoonlijker te beleven. 
 
En dit “persoonlijke” is naar mijn mening een belangerijk onderdeel van de toekomst van de media.

Menno Ophelia op Antwoord

Bart DX

Gaaf deze blog. Het laat zien dat Second Life leeft. En dat is ook zo, gebruik cijfers gaan nog steeds omhoog. Het is wachten op het grote publiek, dat zal gebeuren als bijvoorbeeld Obama bij de volgende verkiezing een een Avatar neemt. 
 
Geert Lovink weet duidelijk niet waar hij het over heeft. Zijn visie is waarschijnlijk te beperkt om goed te kunnen zien wat er werkelijk gaande is.  
 
Emmercive 3D spaces zullen over een aantal jaar een grote rol spelen in de digitale omgang tussen mensen. Rond 2014 zal ongeveer 80% van de online mensen een Avatar hebben (al of niet in SL). 
 
De connectie van emmercive 3D spaces met het mobiele netwerk is cruciaal. Wireless media bevindt zich namelijk op het kritieke pad. Het eerste 3D platform die dat goed regelt kon de strijd wel eens gaan winnen. 
 
CEO – DX Exchange

Bart DX op Antwoord

JoJa Dhara

Inderdaad Bart,  
 
Volgens Gartner zal men zelfs eerder eind 2011 (80%) gebruik maken van 3d immersive spaces  
 
http://www.gartner.com/it/page.jsp?id=503861

JoJa Dhara op Antwoord

Bart DX

Klopt, volgens mij heb ik dat rapport van Gartner wel eens gezien. Alleen denk ik dat het wat later zal zijn. Dr. Sinclair van de Universiteit van Vancouver hoorde ik hier laatst over spreken op een seminar voor gaming export naar Canada, en die denkt ook dat het 2013/2014 zal zijn.

Bart DX op Antwoord

JoJa Dhara

Vooral in Europa en in Nederland zekers ..er is nog veel te leren omtrent social media vormen zoals deze immersive 3d omgevingen. In Amerika praten ze er allang makkelijker over en gebruiken ze het ook veel makkelijker zoals het allemaal beschreven word.

JoJa Dhara op Antwoord

Guus Menges

Het is ongelooflijk hoeveel kansen het bedrijfsleven laat liggen in Second Life. Komt denk ik door de negative publicaties. Ook door de hype, gemeentes moesten ineens op Second Life zonder te weten wat het is en wat er kan. Met als resultaat afhaken. Wij hebben een van de succesvolste ondernemingen op Second Life met over de 500 bezoekers per dag van over de hele wereld. ( Zie website ). Om een sponsor/adverteerder te krijgen in Nederland geen belangstelling. Lezingen voor studenten over de hele wereld worden via Second Life gegeven. Ambassadeurs zijn eens per week online, nee geen Nederlanders. Ik bied aan gratis Scheveningen te promoten op Second Life, geen reactie. De mogelijkheden op Second Life zijn ongekend.

Guus Menges op Antwoord

Paula Anguita

Wat ben ik het hier énorm mee eens!  
See you inworld! ;-)

Paula Anguita op Antwoord

diana

Ik zelf ben va 2007 al op sl het is een nadeel als er wat is bijv:je land is inens van een ander terwijl je de tiers hebt betaald of er is dubbel geld afgeschreven van je bank met storten maar is niet terug te zien in je account dus ja dan kan je abuse repot sturen maar dan krijg je alleen bevestiging of als 2e optie naar amerika bellen wat echt te duur is dus waar het op neer komt je staat met je rug tegen de muur ! Dit zou toch veel beter geregeld kunnen zijn als er zoveel geld in om gaat of zie ik dat verkeerd

diana op Antwoord

Michiel Eijsbouts

Nee, dat zie je precies goed. En zonder overdreven veel interpunctie ook.

Michiel Eijsbouts op Antwoord

Guus Menges

Land moet je kopen van Linden of Anshe Chung dan heb je geen last. De rest zijn handelaars zonder garanties. Wij hebben bij beiden land en nog nooit last gehad.

Guus Menges op Antwoord

Koen kosman

Beste Ernst-Jan, je geschreven stuk is behoorlijk subjectief, je geeft alleen maar negatieve kanten weer, terwijl het intervieuw met Kingdon alleen maar positieve kanten worden genoemd, dat is merkwaardig. 
 
Zoals LindenLab op hun website publiceerd: 
 
”March 8th – Amsterdam Interviews with the Dutch press resulted in positive interviews in 2 daily newspapers Het Parool and De Pers, with similar coverage online in 10 online pubs. The daily newspaper NRC Next took a more skeptical approach and proclaimed Second Life was only interesting as a “niche, a very active niche.” Oh well, we’ll get him next time.” 
 
Dat was amuserend om te lezen. 
De nummers liegen niet, SecondLife is een groot bedrijf met miloenen gebruikers. Jaarlijks worden er miljaren aan verdient, en het groeit maar door, terwijl een game als WoW gelimiteerd is en afhankelijk is wat het moederbedrijf aan items maakt. In secondlife zijn het de gebruikers ZELF die items maken, hierdoor blijven de mogelijkheden oneindig.  
 
De enigste reden waardoor Secondlife bankroet kan gaan is door de domme beslissingen van linden lab.

Koen kosman op Antwoord

Johan Hagel

Second Live zondigd tegen haar eigen uitgangspunten waardoor gebruikers bedrogen uitkomen. Langszaam kost alles meer en meer geld. Gelukkig zijn er virtuele werelden met een ander uitgangspunt. Werelden waarin avatars als een community zelf de richting bepalen waarin de virtuele wereld zich ontwikkeld. En het leuke er van is dat deze nog gratis zijn ook. Zo ook SimValley NL. Een Second Live omgeving gebasseerd op Open Source software. Alles daarin is gratis en als je iets maakt deel je dat met anderen zodat de viruele wereld waarin je leeft zich snel ontwikkeld. 
 
Er gebeurd al meer op het gebied van virtuele werelden in NL dan dat ik dacht. Laatst was ik op het GRATIS SimValley (http://simvalley.pndo.nl) waar ik na het aanmaken van een account een stuk grond kreeg waar ik zelf dingen op kan maken. Er is een enthausiaste populatie die mooie dingen maakt. Toen ik er laatst was liep ik tegen een AVATAR uit de gelijknamige film aan die druk bezig was met het inrichten van een 4-tal SIMs zoals in de film. Zag er bijzonder mooi uit. 
 
Ook in het sprookjesbos en de racetrack werd hard gewerkt aan de virtuele omgeving. Leuk om te zien hoe een groep mensen op vrijwillige basis elkaar helpen samen mooie dingen te maken.

Johan Hagel op Antwoord

Chantal Harvey

Als ik de naam John Hagel aanklik, dan zie ik wat ik al verwacht had; je maakt gewoon reclame voor je éigen project ;-)

Chantal Harvey op Antwoord

Johan Hagel

Was het maar waar! Ik ben slecht een bezoeker daar. Ik bezoek wel meer VW naast SL. Werelden zoals Active World en VW’s die op OpenSim zijn gebasseerd zoals SimValley. Ik heb zelf geen website maar heb daar de link naar SimValley ingevuld. Had ook die van http://osgrid.com kunnen zijn. 8^) 
 
Johan

Johan Hagel op Antwoord

Chantal Harvey

Leuk initiatief. – maar, voor niets gaat de zon op.. alweer. Second Life is net zo gratis of betaald als deze VW. Ik kom meteen al hoofdstukken tegen over het huren van simruimte, het huren van serverruimte, en bovendien reclame waar ik doorheen moet ploegen. 
Heb je Inworldz al geprobeerd? Ook “gratis”. Heel erg leuk trouwens, en net als Simvalley volledig gebaseerd op Second Life, bijna alles is een exacte kopie. 
Bedankt voor de tip, ik ga een kijkje nemen.

Chantal Harvey op Antwoord

Emmanuel

Ik ben SL voor 1 ding dankbaar: 
Ze hebben “3D werelden” bekend gemaakt bij “het grote publiek”. Met grote investeringen en door goed te lobbyen. 
 
Ik neem SL 1 ding kwalijk: 
Het feit dat hun platform en mogelijkheden door velen wordt geassocieerd met de kwaliteit en mogelijkheden van 3D werelden in het algemeen. “We hebben het [SL] geprobeerd en het werkt niet zoals we willen”. 
 
Mooi als je jezelf profileert als het ultieme platform, maar wellicht hadden ze iets kunnen leren van Blaxxun3D, Worlds Inc, en Activeworlds (allen jaren 90; alleen AW is sinds die tijd nog steeds alive and kicking) 
 
Een voorbeeld dat me echt aansprak was de bouw van het (ik geloof) Feyenoord Stadion in SL. Daar konden maar liefst 40 mensen tegelijk in! (en later, geef ik toe, maar liefst 120). 
 
Bij de lancering van onze Titanic3D waren er 2.500 mensen op het schip online (2004) en waren we live op CNN worldwide, bij de lancering van de film The 13th Floor (jaren 90) waren er meer dan 4.000 mensen live online in de zaal. (AW kan zonder veel moeite tot 65.000 mensen in 1 wereld zetten). Dit was allemaal gratis te bezoeken, en dat is het nog steeds. 
 
Als het niet goed gaat met een organisatie (daar schijnt de pers naar te hinten) dan zijn er meerdere wegen. Het verhogen van tarieven, het wat gratis was betaald maken, belastingen heffen, etc. Maar zat dat niet in het beginmodel? Linden$ kopen kost geld, ze verkopen ook. Als het aantal gebruikers dan echt teurgloopt, dan zouden de overgebleven en nieuwe bezoekers dus daarvoor moeten gaan betalen? Volgens mij klopt daar iets niet in deze tijd van “de gebruiker bepaalt”. 
 
SL kan een mooie toekomst hebben met hun technologie, maar de wijze waarop zal m.i. anders moeten, je wil geen mensen wegjagen, de mensen die in SL geloven zijn het enige en grootste goed dat SL heeft. Hetzelfde geldt voor ons en vele andere omgevingen. 
 
Emmanuel

Emmanuel op Antwoord

Chantal Harvey

Second Life kan echt helemaal zonder een cent kosten gebruikt worden, en zit vol mensen die zonder eigenbelang nieuwe gebruikers helpen. Ik zit 3 jaar in SL en heb nog nooit een dollar gespendeerd, behalve dan de dollars die ik er verdien met het maken van machinima. Je hebt volledig gelijk als je zegt dat mensen die in SL geloven het grootste goed zijn, dat is zeker waar – en mooi gezegd. Overigens zou ik die hints van de pers met een schep zout nemen, deze tread is ooit begonnen met een oppervlakkig copy/paste artikel dat tóen al achterhaald was. Vooralsnog loopt SL voor op andere werelden, omdat het contentcreated is én door 7 jaar ervaring de meeste gebruikers kent. De nieuwe viewer 2.1 biedt shared media, en mesh3 is geintegreerd. En ja, er kan nog veel verbeterd worden, dat geldt voor iedere wereld – ook de “echte wereld”.

Chantal Harvey op Antwoord

Guus Menges

Wij zitten binnen een jaar al op 218.000 bezoekers op onze sim. De winkels wordt om gevochten.

Guus Menges op Antwoord

Laat een reactie achter

Reacties die voor andere bezoekers informatief of vermakelijk zijn, maken het nextblog interessanter en levendiger. Schroom dus niet om jouw goed onderbouwde mening te delen of aanvullende informatie te geven. Als je reageert, vragen we je naam en e-mailadres op te geven. Je eerste reactie wordt vooraf gemodereerd op basis van de spelregels. Als die is goedgekeurd, kun je voortaan direct reageren. Je reactie kan in de krant gebruikt worden.

Ook een avatar bij je reactie? Upload je foto op gravatar.com

Trackbacks naar deze post

‹ Blanco stemmen? Blijf dan lekker thuis Alice in Fashion- en designland ›