Literaire globalisering leidt tot eenheidsworst

Want we willen alleen vanuit westers perspectief over andere culturen lezen

Waarom wordt de komst van een nieuwe Jonathan Franzen toch zo bejubeld, vraagt Toef Jaeger zich af op de opiniepagina van nrc.next. Waarom buitelt iedereen over elkaar heen in enthousiasme en werd het gevecht om superlatieven gewonnen door een columnist in The Guardian die Franzens roman Freedom omschreef als de ‘roman van de eeuw’?

Illustratie Sebe Emmelot

Illustratie Sebe Emmelot

Deze vragen stelde schrijfster Jodi Picoult onlangs in The New York Times. De omarming van Franzen door de media is volgens haar te danken aan het feit dat hij een blanke Amerikaanse mannelijke auteur van middelbare leeftijd is. Wie bijvoorbeeld kijkt naar wat er komend najaar in Nederland verschijnt aan vertaalde literatuur, ziet dat de Angelsaksische literatuur nog steeds het monopolie op Nederlandse redactionele aandacht lijkt te hebben.

Enerzijds is dat begrijpelijk zegt Jaeger, het wereldbeeld in die romans herkennen we het beste. Maar anderzijds: iedereen heeft de mond vol van globalisering, ook over globalisering in de literatuur. Romans lezen zou de beste manier zijn om je te verdiepen in een andere wereld. Maar waar blijft die dan? Waarom is het voor een Nederlandse lezer zo lastig om een Hindi-bestseller in vertaling te lezen?

Haar verklaring: de reden daarvoor ligt niet alleen bij luiheid van de uitgevers die wel dagelijks mailen met Britse en Amerikaanse agenten, maar niet met Chinezen of Indiërs. Belangrijker is echter de mentaliteit van de lezers zelf. Natuurlijk willen die lezen over Afghanistan en soms ook wel een beetje over China en India, maar in die gevallen moeten het wel romans zijn over de eenkindpolitiek en Mao-leed of over tragische uithuwelijkingen en kinderarbeid gaan, kortom: boeken met een westerse moraal.
Een mooie illustratie daarvan is de rechtszaak die deze zomer plaatsvond rondom de Noorse schrijfster Asne Seierstad. Zij heeft sinds 2003 wereldwijd succes met haar roman De boekhandelaar van Kaboel. De Afghaanse familie echter vond dat ze onheus werd geportretteerd en klaagde haar aan. Geheel tegen de verwachtingen in kreeg Seierstad ongelijk en werden zij en haar uitgever veroordeeld tot het betalen van een boete van 62.000 euro. ‘Ik word gestraft voor de literaire vorm’, klaagde Seierstad na afloop. Maar dat is kul.

In haar voorwoord schrijft ze dat ze voor een literaire vorm heeft gekozen, maar dat het hier wel degelijk gaat om een authentiek relaas. Dat de familie zich tekortgedaan voelt, wordt dan wel begrijpelijker. Seierstad heeft immers maandenlang gebruik gemaakt van de gastvrijheid van de familie om kennis te nemen van het gewone leven in Afghanistan en dat heeft ze omgezet in een eindproduct (het boek), waar ze haar eigen waarden op loslaat. Een gewoonte die we in het westen al eeuwen kennen, en ook wel bekend is onder de term kolonialisme. Seierstad doet in wezen aan literair neokolonialisme, en dat ze daarvoor moet betalen is anno 2010 niet meer dan terecht.

Wat Seierstad doet, authenticiteit verlenen aan een verhaal dat niet het hare is, past echter in een vorm van literatuur bedrijven die steeds populairder wordt, stelt Jaeger in het stuk. Er zijn alleen verschillende manieren om dat te bereiken. De oorsprong van de traditie ligt in het romantische reisverhaal of in nog vroegere reisbrieven. Aan de hand van ervaringen die een westerling opschreef uit een ander land konden we kennisnemen van een andere wereld. Het ging daarbij niet zozeer om begrip van die wereld, als wel om begrip voor de brievenschrijver.

Het is een manier die ook in hedendaagse romans met succes wordt gebruikt: Paul Theroux doet dat bijvoorbeeld in zijn werk op een geslaagde manier. Maar literaire globalisering leidt niet tot een veelvoud aan stemmen, maar tot eenheidsworst. Zolang we andere culturen gepresenteerd krijgen via een westerse stem, is niet van verdieping sprake, maar juist van buitenkant. Wie over de eigen cultuur schrijft, graaft dieper dan wie die cultuur net leert kennen en probeert te introduceren voor het eigen publiek. Het verschil tussen een cursus voor beginners of voor gevorderden.

De Indiase schrijver Pankaj Mishra noemde het resultaat hiervan ooit ‘McLiterature’. We willen niet daadwerkelijk lezen over een andere cultuur: we willen vanuit westers perspectief een andere cultuur voorgeschoteld krijgen. Die beperktheid is lezers en uitgevers gelijkelijk kwalijk te nemen. Het is dan ook volgens Jaeger niet onredelijk wanneer schrijvers als Seierstad nog flink wat boetes gaan betalen. Boetes voor misbruik van andere culturen voor eigen gewin.

12 reacties op "Literaire globalisering leidt tot eenheidsworst"rss-icon

De Novib brengt boeken uit uit Afrika, Azië en Latijns Amerika. Je kunt je er zelfs op abonneren. “Je ontvangt vijf keer per jaar een verrassende literaire roman uit Afrika, Azië, het Midden-Oosten, Oost-Europa of Latijns-Amerika. Eén keer per jaar ontvang je de unieke Oxfam Novib-kalender.”

Viola Lindner, 
 
Ik wil hier niet de pvv’er uithangen, ben die namelijk niet, maar jouw stukje is dermate een oefening in critiekloos cultuurrelativisme dat het zelfs mij tegen mijn linksliberale borst stuit. 
 
Om te beginnen “het westen” bestaat niet (probeer maar een definitie te formuleren), dus een tegsntelling tussen het westen en de rest is onzinnig. Wel kan je stellen dat een elk persoon bepaalde waarden heeft en van uit die waarden de wereld bekijkt en, indien het een schrijver betreft, beschrijft. Dus Asne Seierstad schrijft haar visie op een Afghaans gezin, waarbinnen moeders en dochters, in vergelijking met hun Noorse tegenvoeters, als vee worden behandeld (en niet zo als jij ooit ‘journalist’ zullen worden), een objectief verhaal is onmogelijk (de objective werkelijheid bestaat immers niet). 
 
Stel nu, Viola, dat een Afgaanse Talibanner in een Nederlands gezin wordt gezet(mischien jouw gezin? 
)om een verslag voor de Jihadkrant te schrijven. In zijn verslag wordt het jouw gezin afgeschilderd als een stel smerige ongelovigen die alle wetten van allah met voeten treden en waar de vrouwen hun plaats niet weten. Ga je dan ook de schrijver aanklagen, of past dit meer in jouw wereldbeeld van de zielige andere die noooit iets fout kan doen en de zgn Westerlingen die altijd slecht zijn? 
 
Of iets anders, stel, jij wordt geplaatst in een gezin op de Veluwe. Gezin bestaat uit zwarte kousen grevo’s die hun kindren in Gods naan tuchtigen, de vrouw is een geestdode huisvrouw en de man plaats vervangende tiran van de heer op aarde. Ga jij dan lieve stukjes schrijven over het gezin, of ga je jouw linksliberale wereldbeeld loslaten op dit gezin? mag dat dan wel? 
 
Kortom dat iemand een andere cultuur/wereldbeeld heeft dan jij wil niet zeggen dat je er geen kritiek om mag hebben. 
 
Groeten 
 
Joost

Beste Joost  
  
Linksliberaal, pvver of niet: westerse ja westerse literatuur vertelt meestal een eenzijdig westers georienteerd verhaal. Logisch want het zijn westerse auteurs. Maar het feit dat de literaire wereld gedomineerd wordt vooral door UK en US auteurs. (Ik zeg literatuur en niet thrillers voordat wij stieg larsson als argument gaan gebruiken.)  
Ik en vele andere niet westerse literatuur liefhebbers zijn ermee opgegroeid. Als je willekeurig zoekt op 100 boeken die je gelezen had moeten hebben kom je zeer zeker niet chineese of namibiaanse auteurs tegen.  
En als je het geluk niet hebt om of in het Engels of Frans te schrijven is de kans dat je ooit ontdekt wordt buiten je ‘niet westerse’ wereld is klein.  
  
Een van de mooiste verhalenvertellers van haar tijd legt het beter uit dan ik. Hieronder Chimamanda Ngozi Adichie (Een halve gele zon).   
http://www.ted.com/talks/chima…..story.html

Even voor de duidelijkheid, Joost, dit artikel stond vandaag op de opiniepagina en is geschreven door Toef Jaeger.

Beste Joost 
 
Linksliberaal, pvver of niet: westerse ja westerse literatuur vertelt meestal een eenzijdig westers georienteerd verhaal. Logisch want het zijn westerse auteurs. Maar het feit dat de literaire wereld gedomineerd wordt vooral door UK en US auteurs. (Ik zeg literatuur en thrillers voordat wij stieg larsson als argument gaan gebruiken.) 
Ik en vele andere niet westerse literatuur liefhebbers zijn ermee opgegroeid. Als je willekeurig zoekt op 100 boeken die je gelezen had moeten hebben kom je zeer zeker niet chineese of namibiaanse auteurs tegen. 
En als je het geluk niet hebt om of in het Engels of Frans te schrijven is de kans dat je ooit ontdekt wordt buiten je ‘niet westerse’ wereld is klein. 
 
Een van de mooiste verhalenvertellers van haar tijd legt het beter uit dan ik. Hieronder Chimamanda Ngozi Adichie (Een halve gele zon).  
http://www.ted.com/talks/chima.....story.html

wat een ridicuul stuk… 
Straks ga je nog zeggen dat een Nederlandse vertaling van een Chinees boek een wel erg Nederlands perspectief op de Chinese maatschappij geeft… 
En dan ook nog zo erbarmelijk slecht geschreven dit verhaal.

Het is wel zo dat alleen bepaalde boeken worden vertaald. We lopen gigantische hoeveelheden literatuur mis omdat de meeste boeken eenvoudig niet worden opgepikt door uitgeverijen (of omdat er geen vertalers beschikbaar zijn). Terecht? We zullen het nooit weten.

*pffft touch screen toetsenboard is 3x niks. Copy paste gaat niet zo makkelijk.Sorry voor de tikfouten en dubbele post.

De papieren versie hiervan knip ik uit en lijst ik in. Goed betoog, gedurfd ook. Dat globalisering eigenlijk tot eenheidsworst leidt (worst die van één kant wordt geproduceerd en vervolgens opgelegd aan alle kanten) is helemaal waar.  
Dit geldt overigens voor alles: taal, cultuur, kunst, normen, waarden, ideologieën, etc. Goed om ons hier bewust van te zijn. Een van de beter opiniestukken uit nrc.next!

Wat betreft het verhaal van de Afghaanse familie, misschien moet de literaire wereld zich eens verdiepen in de antropologische ‘ code of ethics’  
 
http://www.aaanet.org/committe.....thcode.htm 
 
Verder vind ik het een beetje een simpele analyse. Ik snap best dat mensen liever een verhaal lezen dat door iemand geschreven wordt die op een manier denkt waarop mensen zich makkelijk kunnen inleven. Maar dat hoeft volgens mij niet perse een schrijver te zijn met eenzelfde cultureel kader als de lezer. Het moet gewoon een schrijver zijn die een goede contextanalyse kan schetsen rondom zijn verhaal.  
 
Het is best triest dat het voorbeeld van Hindi romans wordt gegeven. Alsof Indiase schrijvers die wel in het westen gelezen worden geheel verwesterd zijn en hun Indiase roots verloochend hebben… onzin natuurlijk. Boeken van schrijvers als Amitav Ghosh, Vikram seth, Salman Rushdie en vele anderen hebben natuurlijk eindeloos veel Indiaase invloeden. Maar hun werk zou ik absoluut niet als eenheidsworst willen beschouwen. 
 
Beetje vreemd ook dat ‘globalisering’ in dit stuk gezien wordt als mondiale veralgemenisering (Mondialisering is dan ook een beter woord). Geheel simplistisch om er vanuit te gaan dat mondialisering van de literatuur gelijk is aan het verwestersen (alsof er een goede definitie bestaat) van niet westerse literatuur. Wat culturele mondialisering wel betekent: culturele uitwisseling, nieuwe vormen van cultuur, verandering en innovatie. Historisch kun je denken aan duizend en een nacht. Maar wat te denken van onze eigen Kader Abdollah. Dat is mondialiserende literatuur. Prachtig toch!

Het is echt zonde dat zo’n groot artikel over literatuur zo nutteloos en misplaatst is. Voor een beargumenteerde reactie zie: http://www.dejaap.nl/2010/09/d.....more-10343.  
Maar gelukkig is Jan-Willem er blij mee.

Op zich een interessant stuk. Ik deel de mening dat er een gevaar op de loer ligt om een eenzijdig, westers beeld te schetsen. Maar ik denk dat het absolute cultuurrelativisme in de Nederlandse uitgeverswereld juist zorgt voor een censuur de andere kant op. Mijn roman Vrouw van het licht gaat uiteindelijk over een nieuw verlichtingsdenken en stelt de uithuwelijking problematiek aan de orde. Dat is geen westerse betweterij (heb het in het nawoord wel even zo aangestipt overigens) maar een oprecht geloof in universele, menselijke waarden los van cultuur. Daarmee wil ik cultuur invloeden niet veroordelen, die zijn er als gegeven. Maar een universele basis (mensenrechten, dierenrechten, kinderrechten) is iets wat we als mens met zijn allen kunnen ondersteunen, en die zal overkoepelend kunnen zijn. Zie bijvoorbeeld ook Nussbaum, de filosofe.