Literaire globalisering leidt tot eenheidsworst
Want we willen alleen vanuit westers perspectief over andere culturen lezen
Waarom wordt de komst van een nieuwe Jonathan Franzen toch zo bejubeld, vraagt Toef Jaeger zich af op de opiniepagina van nrc.next. Waarom buitelt iedereen over elkaar heen in enthousiasme en werd het gevecht om superlatieven gewonnen door een columnist in The Guardian die Franzens roman Freedom omschreef als de ‘roman van de eeuw’?
Illustratie Sebe Emmelot
Deze vragen stelde schrijfster Jodi Picoult onlangs in The New York Times. De omarming van Franzen door de media is volgens haar te danken aan het feit dat hij een blanke Amerikaanse mannelijke auteur van middelbare leeftijd is. Wie bijvoorbeeld kijkt naar wat er komend najaar in Nederland verschijnt aan vertaalde literatuur, ziet dat de Angelsaksische literatuur nog steeds het monopolie op Nederlandse redactionele aandacht lijkt te hebben.
Enerzijds is dat begrijpelijk zegt Jaeger, het wereldbeeld in die romans herkennen we het beste. Maar anderzijds: iedereen heeft de mond vol van globalisering, ook over globalisering in de literatuur. Romans lezen zou de beste manier zijn om je te verdiepen in een andere wereld. Maar waar blijft die dan? Waarom is het voor een Nederlandse lezer zo lastig om een Hindi-bestseller in vertaling te lezen?
Haar verklaring: de reden daarvoor ligt niet alleen bij luiheid van de uitgevers die wel dagelijks mailen met Britse en Amerikaanse agenten, maar niet met Chinezen of Indiërs. Belangrijker is echter de mentaliteit van de lezers zelf. Natuurlijk willen die lezen over Afghanistan en soms ook wel een beetje over China en India, maar in die gevallen moeten het wel romans zijn over de eenkindpolitiek en Mao-leed of over tragische uithuwelijkingen en kinderarbeid gaan, kortom: boeken met een westerse moraal.
Een mooie illustratie daarvan is de rechtszaak die deze zomer plaatsvond rondom de Noorse schrijfster Asne Seierstad. Zij heeft sinds 2003 wereldwijd succes met haar roman De boekhandelaar van Kaboel. De Afghaanse familie echter vond dat ze onheus werd geportretteerd en klaagde haar aan. Geheel tegen de verwachtingen in kreeg Seierstad ongelijk en werden zij en haar uitgever veroordeeld tot het betalen van een boete van 62.000 euro. ‘Ik word gestraft voor de literaire vorm’, klaagde Seierstad na afloop. Maar dat is kul.
In haar voorwoord schrijft ze dat ze voor een literaire vorm heeft gekozen, maar dat het hier wel degelijk gaat om een authentiek relaas. Dat de familie zich tekortgedaan voelt, wordt dan wel begrijpelijker. Seierstad heeft immers maandenlang gebruik gemaakt van de gastvrijheid van de familie om kennis te nemen van het gewone leven in Afghanistan en dat heeft ze omgezet in een eindproduct (het boek), waar ze haar eigen waarden op loslaat. Een gewoonte die we in het westen al eeuwen kennen, en ook wel bekend is onder de term kolonialisme. Seierstad doet in wezen aan literair neokolonialisme, en dat ze daarvoor moet betalen is anno 2010 niet meer dan terecht.
Wat Seierstad doet, authenticiteit verlenen aan een verhaal dat niet het hare is, past echter in een vorm van literatuur bedrijven die steeds populairder wordt, stelt Jaeger in het stuk. Er zijn alleen verschillende manieren om dat te bereiken. De oorsprong van de traditie ligt in het romantische reisverhaal of in nog vroegere reisbrieven. Aan de hand van ervaringen die een westerling opschreef uit een ander land konden we kennisnemen van een andere wereld. Het ging daarbij niet zozeer om begrip van die wereld, als wel om begrip voor de brievenschrijver.
Het is een manier die ook in hedendaagse romans met succes wordt gebruikt: Paul Theroux doet dat bijvoorbeeld in zijn werk op een geslaagde manier. Maar literaire globalisering leidt niet tot een veelvoud aan stemmen, maar tot eenheidsworst. Zolang we andere culturen gepresenteerd krijgen via een westerse stem, is niet van verdieping sprake, maar juist van buitenkant. Wie over de eigen cultuur schrijft, graaft dieper dan wie die cultuur net leert kennen en probeert te introduceren voor het eigen publiek. Het verschil tussen een cursus voor beginners of voor gevorderden.
De Indiase schrijver Pankaj Mishra noemde het resultaat hiervan ooit ‘McLiterature’. We willen niet daadwerkelijk lezen over een andere cultuur: we willen vanuit westers perspectief een andere cultuur voorgeschoteld krijgen. Die beperktheid is lezers en uitgevers gelijkelijk kwalijk te nemen. Het is dan ook volgens Jaeger niet onredelijk wanneer schrijvers als Seierstad nog flink wat boetes gaan betalen. Boetes voor misbruik van andere culturen voor eigen gewin.
De Novib brengt boeken uit uit Afrika, Azië en Latijns Amerika. Je kunt je er zelfs op abonneren. “Je ontvangt vijf keer per jaar een verrassende literaire roman uit Afrika, Azië, het Midden-Oosten, Oost-Europa of Latijns-Amerika. Eén keer per jaar ontvang je de unieke Oxfam Novib-kalender.”