Waarom betekent een vinkje dat iets klaar is?
Waar komen die symbolen vandaan, vragen Dimar en Lennart
Dimar van Overdijk uit Klaaswaalen en Lennart Visser uit Rotterdam vragen zich voor de next question in de papieren nrc.next van vandaag af waarom bij goedkeuring vaak een krulletje, vinkje of kruisje wordt genoteerd. “Waar komen deze symbolen vandaan en waarom interpreteren wij dit als ‘afgerond’?” Katja Keuchenius zocht het uit. In de krant het beknopte antwoord, hieronder een uitgebreidere uitleg.
Hoewel analfabeten vaak ondertekenen met een kruisje, heeft de ontstaansgeschiedenis van het teken niets met analfabetisme te maken, denkt Guus van Breugel. Voor het Centraal Bureau van Genealogie in Den Haag, dat onder meer stamboomonderzoek doet, bestudeert hij familiewapens. “Het kruisje, het vinkje en het krulletje zijn een soort stenoschrift.” De tekens zijn ontstaan in verschillende tijdsvakken van de geschiedenis.
De goedkeuringskrul is een betrekkelijk nieuw teken. Paul Dijstelberge van de Universiteit van Amsterdam, specialist in de boekdrukkunst, weet zeker dat het krulletje in de 16e en 17e eeuw nog niet werd gebruikt. “De krul kwam vermoedelijk pas op in de 19e eeuw, samen met de bureaucratie”, legt Dijstelberge uit. “Het tekentje diende dan om snel te kunnen laten zien dat een stuk gelezen was.”
Verschillende historici en taalkundigen denken dat de krul waarschijnlijk een snel geschreven letter G is. Die staat voor Goed of voor Gezien. Buiten Nederland komt de goedkeuringskrul nauwelijks voor. In Duitsland, Engeland en Frankrijk is het krulletje vrijwel onbekend. Zelfs de Belgen kennen het teken niet. Daar kwam oud-uitgever Rik Schutz van Van Dale onlangs achter toen hij voorop de spellingsgids een afbeelding van een grote krul wilde zetten. Na overleg met zijn Belgische Collega’s veranderde hij de afbeelding in een vinkje.
Er is onenigheid tussen wetenschappers over de vraag of de krul een typisch Nederlands verschijnsel is. Neerlandicus Marlies Philippa van de Universiteit van Amsterdam woont in Portugal en vertelt dat haar dochter op school met krulletjes wordt beoordeeld.
Het vinkje wordt wel internationaal gebruikt. Het is een snel geschreven V. Volgens Hoogleraar Nieuwe Geschiedenis Hugo de Schepper van de Radboud Universiteit Nijmegen komt het v’tje van de het Latijnse woord vidit, wat ‘heeft gezien’ betekent. Al in 1531 moesten Nederlandse raadsheren van de vorst Karel V stukken ondertekenen met een V en de eerste letter van hun naam. Zo namen ze de verantwoordelijkheid van het stuk op zich.
Het kruisje komt waarschijnlijk uit de 15e of 16e eeuw, en werd toen gebruikt als herkenningstekentje in documenten. Wapenkundige Guus van Breugel ziet ze wel eens staan in de kantlijn in familiearchieven. “Het kruisje toont dan dat een passage van persoonlijk belang is. Het onderscheidt zich dan van bijvoorbeeld een cirkel, dat een ander familielid in diezelfde administratie noteert.”
In geschiedenis- of woordenboeken staat de ontstaansgeschiedenis van de krul, het vinkje en het kruisje niet vastgelegd. Dat komt volgens Van Breugel omdat de tekens weinig tot geen symbolische waarde hebben. “Het kruisje, vinkje en krulletje zijn slechts ontleend aan het schrift en stilletjes in de praktijk ontstaan.”
Grappig om te bedenken dat met de komst van d technologie, met name in de jaren ’90 er een hele stapel van dit soort symbolen is gelanceerd, waarvan we over 100 jaar ook niet meer weten waar ze vandaan komen.
Zoals dat ‘opslaan’ (van een bestand of instellingen) vaak door een afbeelding van een floppy-disk wordt voorgesteld.
Maar ja, wie gebruikt die nou nog?
Mijn collega noemt dat symbool ‘het televisietje’… Het heeft daar inderdaad ook wel iets van weg (maar dan wel van een ouderwets toestel, haha)