Dertig jaar aids, is het einde in zicht?

In 1981 werd voor het eerst over een nieuwe ziekte geschreven

Deze week maakte de secretaris-generaal van de Verenigde Naties Ban Ki-moon bekend dat met 4 miljard dollar het aantal aids-doden tot 2020 kan worden gehalveerd. Sterker nog, als alle betrokkenen de handen ‘als nooit tevoren’ ineenslaan, kan aids vóór 2020 naar de geschiedenisboeken worden verwezen, zei hij. Kan dat echt?

Voor nrc.next zochten NRC-redacteuren Wim Köhler en Bruno Braak het uit.

Hoe staat aids ervoor, 30 jaar nadat de ziekte voor het eerst officieel werd beschreven? En is de ziekte nog gevaarlijk? Vijf vragen over aids:

Wie was het eerste slachtoffer? En waar?
Het aids-veroorzakende virus maakte al lang voor 1981 mensen ziek. Dat het virus 30 jaar bestaat, klopt dus niet. Al voor de Tweede Wereldoorlog waren er kleine epidemieën, zowel in Europa als Afrika die achteraf met grote waarschijnlijkheid aan hiv kunnen worden toegeschreven.

Toch werd het 30-jarig bestaan van aids deze week herdacht omdat op 5 juni 1981 het Amerikaanse Centers for Disease Control (CDC) een nieuwe ziekte onder Amerikaanse homoseksuelen beschreef.

De naam aids bestond nog niet, maar artsen brachten enkele vreemde en uiteenlopende ziekteverschijnselen met een onbekende oorzaak met elkaar in verband. Het CDC-bericht ging over vijf voordien gezonde, jonge homoseksuelen die tussen oktober 1980 en mei 1981 in drie ziekenhuizen in Los Angeles een longontsteking kregen door een bacterie waar normaal alleen zeer verzwakte, meestal oude mensen last van hadden. Hun afweersysteem was ingestort.

Er werd door artsen in de Amerikaanse grote steden al een paar maanden over die nieuwe ziekte gediscussieerd. Er circuleerden ook al namen voor de nieuwe ziekte. Zoals GRID, ofwel gay related immune deficiency. De neutralere naam aids (acquired immune deficiency syndrome) kwam in de zomer van 1982 in de mode. Na de CDC-publicatie meldden artsen meer patiënten. Aan het eind van het jaar stond de teller op honderd. Veel onderzoekers dachten dat een bestaand virus in combinatie met leefgewoonten en drugsgebruik de ziekte zou veroorzaken. Dat er een voor mensen tamelijk nieuw virus vaste grond onder voeten kreeg, werd pas in 1983 helder, toen hiv werd geïsoleerd.

Hoeveel geld is er in bestrijding geïnvesteerd?
Volgens recente data van UNAIDS, de VN-aidsorganisatie, zijn er nu 34 miljoen mensen die leven met hiv en bijna 30 miljoen mensen die de afgelopen tientallen jaren aan aids gestorven zijn. Op een aids-conferentie in New York zei secretaris-generaal van de VN Ban Ki-moon gisteren dat „we hier vandaag zijn om een einde aan aids te maken”. Volgens UNAIDS kan met een extra jaarlijkse investering van 4 miljard euro – ruwweg een verdubbeling – het aantal aidsdoden vóór 2020 gehalveerd worden.

Maar de kans dat dat zal gebeuren, is nihil. Het komt erop neer dat het onrealistisch is om te denken dat: a) er genoeg geld komt, zeker nu de meeste westerse landen in economische crisis zitten, b) met investeringen uit het westen culturele/juridische normen in ontwikkelingslanden kunnen worden doorbroken, en c) dat dat allemaal vóór 2020 gaat gebeuren. Tekenend is dat onderzoekers van UNAIDS het nooit over ‘een einde aan aids’ gehad hebben: zij zijn veel voorzichtiger dan hun bazen.

In totaal is sinds 2001 ruwweg 48 miljard euro besteed aan aidsbestrijding in ontwikkelingslanden. De laatste paar jaar lijken de investeringen vruchten af te werpen: het aantal besmettingen en doden is gedaald. Maar er is een plafond. Dat komt omdat het grootste probleem van aidsbestrijding de verdeeldheid is over de aanpak van aids.
Homo’s, prostituees en drugsgebruikers zijn belangrijke risicogroepen, maar in veel landen zijn die moeilijk te benaderen. Bijvoorbeeld omdat homoseksualiteit en prostitutie verboden zijn, of omdat alles wat druggebruik zou kunnen stimuleren niet geaccepteerd wordt. In Kenia vindt bijvoorbeeld een derde van alle aidsbesmettingen plaats bij homo’s en prostituees. Ook speelt een belangrijke rol dat het gebruik van condooms in veel landen taboe is.

Waar kwam het virus vandaan?
Toen duidelijk was dat aids door een nieuw virus werd veroorzaakt – dat was in 1982 of 1983 – begon de speurtocht naar ‘patiënt nul’, in de VS, waar aids als een nieuwe ziekte onder homo’s werd gezien.

Het hiv-virus wordt overgedragen door seks. Gaetan Dugas, een steward van een Canadese luchtvaartmaatschappij die op tussenstops eigenlijk uitsluitend met seks bezig was, infecteerde minstens 40 van de eerste 250 Amerikaanse patiënten. Hij stierf zelf in het voorjaar van 1984 aan aids.

Maar al snel werd duidelijk dat aids niet exclusief een homoziekte was. In Europa kwam – naast een epidemie onder seksueel erg actieve homoseksuelen – een bescheiden epidemie aan het licht onder Afrikanen, voor het merendeel heteroseksuelen.

Die epidemie was onopgemerkt gebleven doordat aidspatiënten niet ziek worden door hiv zelf. Ze lopen allerlei verschillende infecties op doordat het virus hun afweersysteem vernietigt. Bovendien zien artsen vaker mensen met een heel slecht afweersysteem in hun ziekenhuis. Pas toen er een test kwam op hiv (in 1984) werd de omvang van de epidemie duidelijk.

Waar komt aids het meeste voor?
In Afrika. En vooral ten zuiden van de Sahara. Daar leven ruim vijfmaal zoveel aidspatiënten als op het continent dat op nummer twee staat: Azië. 22 miljoen tegen 5 miljoen.

Hoe dat komt?

Hiv woedt het langst in Afrika. Op dat continent waren apen besmet met het virus siv. Al zo lang, dat ze er eigenlijk niet meer ziek van werden. Mensen raakten ermee besmet. Waarschijnlijk gebeurde dat in de eerste decennia van de vorige eeuw. Bijvoorbeeld bij het slachten van een gevangen aap. Het apen-aids-virus siv evolueerde, paste zich steeds beter aan de mens aan en werd hiv.

De seksuele moraal, met ruimte voor veel verschillende partners, zorgde er in Afrika voor dat hiv zich snel verspreidde toen het eenmaal vrij makkelijk – via kleine wondjes die bij seks ontstaan – van mens naar mens kon springen.
In sommige Afrikaanse landen is het aantal doden onder de vruchtbare volwassen mannen en vrouwen zo groot, dat het tot ontwrichting van de maatschappij heeft geleid. Er verdween vrijwel een generatie en veel verweesde kinderen bleven achter.

De vrees was dat de epidemie zou overslaan naar Azië. Dat viel tot nu toe mee, maar veel deskundigen kijken met angst en beven naar China. Het is niet goed bekend hoeveel hiv-geïnfecteerden er leven en de 1,3 miljard inwoners veranderen hun leefgewoonten door de grotere welvaart.

Is aids nog gevaarlijk?
Dat ligt er aan waar je woont. In arme landen krijgt nu een derde tot de helft van de mensen medicijnen die de groei van hiv onderdrukken. In principe kan iemand dan werken en oud worden. Maar uit onderzoek blijkt dat gemiddeld 40 procent binnen twee jaar met de medicijnen stopt.

Als je hiv hebt, moet je een- of tweemaal per dag een medicijn innemen. Toen de therapie 15 jaar geleden werd geïntroduceerd slikten hiv-besmetten dagelijks soms wel 25 pillen. Die tijd is voorbij, maar bijwerkingen als botontkalking en hartproblemen dreigen nog steeds. En er blijven vaak problemen doordat het virus aan een bepaalde medicijncombinatie ontsnapt. Op zijn best verlengen de medicijnen het leven met een paar jaar. Wie geen medicijnen krijgt, bezwijkt binnen twee tot tien jaar aan aids. In Nederland, waar ruim 16.000 mensen weten dat ze met hiv zijn besmet, zijn hiv-onderdrukkende medicijnen beschikbaar voor iedereen die ze wil gebruiken. Er zijn 8.000 tot 10.000 mensen besmet zonder het te weten. Er sterven jaarlijks ongeveer 25 mensen aan aids in Nederland. Mensen die hiv-remmers slikken wachten in feite op een medicijn dat hiv voorgoed uit hun lichaam bant, maar daar is nog geen zicht op. Het aantal hiv-geïnfecteerden stijgt de laatste jaren overigens weer in Nederland. Vooral onder jonge homo’s, maar ook onder heteroseksuelen.

• 30 jaar
• aids
• hiv