Bloeddiamanten, ja, die bestaan nog steeds
De handel floreert ondanks een diamantenkeurmerk
Foto AFP/Christie's
We kennen ze uit die film met Leonardo DiCaprio (Blood Diamond, 2006), maar bloeddiamanten, bestaan die nog steeds? Volgens mensenrechtenorganisatie Global Witness wel. Vorige maand trok deze organisatie zich terug als toezichthouder van het Kimberley Proces: het diamantkeurmerk dat in 2003 werd opgericht om de handel in bloeddiamanten tegen te gaan. Volgens Global Witness heeft het keurmerk geen enkele waarde en is het zelfs medeplichtig aan het witwassen van bloeddiamanten. Hoe is dat mogelijk? En wat wordt eraan gedaan?
1. Wat is een bloeddiamant?
De burgeroorlogen die in de jaren 90 Afrikaanse landen als Angola, Sierra Leone, Liberia en Congo verscheurden, werden voor een groot deel gefinancierd door de diamantindustrie. Rebellenbewegingen controleerden mijngebieden of onderschepten diamanttransporten. De opbrengsten werden gestopt in wapens en beloningen voor strijders.
Angola is een goed voorbeeld. Tussen 1975 en 2002 was dit West-Afrikaanse land toneel van een bloedige burgeroorlog tussen de Volksbeweging voor de Bevrijding van Angola (MPLA, de ‘regering’) en de Nationale Unie voor Totale Onafhankelijkheid van Angola (UNITA). Vanaf 1992 controleerde UNITA 70 procent van Angola’s diamantproductie, ter waarde van 2,8 miljard euro.
Hoewel de VN in 1998 een embargo instelden op de export van onofficiële Angolese diamanten kon UNITA doorgaan de stenen op de markt te brengen. Niet in ruwe vorm, want dan is vaak te herkennen uit welke mijn een diamant komt, maar wel geslepen. Dat laatste gebeurde waarschijnlijk in Israël en Oekraïne. Door deze opbrengsten kon UNITA doorvechten terwijl de steun van westerse landen en de lokale bevolking afnam. Deze diamanten worden ‘bloeddiamanten’ genoemd.
In mei 2000 kwamen Afrikaanse diamantrijke staten bijeen in Kimberley, Zuid-Afrika, om te bespreken hoe aanwakkeren van conflicten door diamanthandel kon worden gestopt. Dit leidde in 2003 tot het diamantenkeurmerk dat bekend is als het Kimberley Process Certificatie Schema (KPCS).
2. Hoe werkt dit keurmerk?
Diamanten krijgen van oudsher een certificaat met vier c’s: carat, colour, clarity en cut (karaat, kleur, helderheid, slijpvorm). Het KPCS voegde daar een vijfde aan toe: clean (schoon). Het KPCS is een samenwerkingsverband tussen 75 landen (goed voor 99,8 procent van de wereldwijde diamantproductie). De lidstaten verplichten zich te controleren of ruwe diamanten ‘conflictvrij’ zijn.
Daarnaast zijn er drie ‘toezichthouders’ in het KPCS, die controleren of de leden de standaarden naleven: de World Diamond Council, die de diamantindustrie vertegenwoordigt, en de mensenrechtenorganisaties Global Witness (GW) en Partnership Africa-Canada (PAC).
Volgens het KPCS heeft het keurmerk ervoor gezorgd dat het aandeel bloeddiamanten in de wereldproductie is teruggelopen van 15 procent in de jaren 90 tot minder dan 1 procent nu. Een bloeddiamant wordt door het KPCS gedefinieerd als „een ruwe diamant waarvan de opbrengst gebruikt wordt door rebellenbewegingen om wettige regeringen omver te werpen”. En in die definitie ligt een deel van het probleem: het KPCS staat machteloos als „wettige regeringen” bij de diamantwinning mensenrechten schenden.
3. Wat gaat er dan mis?
Afgelopen maand trok observator Global Witness zich terug uit het Kimberley Proces. Volgens de organisatie is het keurmerk een farce en lopen consumenten nog steeds het risico bij te dragen aan geweld of onderdrukking. De organisatie noemt het KP zelfs „medeplichtig” aan het witwassen van bloeddiamanten.
Global Witness zegt dat lidstaten domweg de regels van het keurmerk niet naleven. Zo zouden bloeddiamanten uit Ivoorkust, waar het voorbije jaar flink werd gevochten, nog steeds de internationale markt bereiken. Maar het grootste struikelblok voor Global Witness is het toekennen van het keurmerk twee maanden terug aan de Marange-mijnen in Zimbabwe. Uit dit gebied komen al jaren berichten over ernstige mensenrechtenschendingen. In 2008 stuurde president Robert Mugabe het leger Marange in. Volgens Human Rights Watch werden zeker 200 burgers gedood. Vervolgens kregen twee Zuid-Afrikaanse bedrijven die gelieerd zijn aan Mugabes ZANU-PF partij contracten om het diamantveld te ontginnen, in samenwerking met een Zimbabwaans staatsbedrijf. In augustus liet het Britse tv-programma Panorama nog zien dat er ‘martelkampen’ zijn waar de te werk gestelde mijnwerkers worden afgetuigd.
De jaaropbrengsten van de Marange-mijnen worden geschat op 2 tot 4 miljard dollar. Global Witness denkt dat een groot deel terechtkomt bij corrupte leiders en gebruikt wordt als betaling voor jeugdmilities die Mugabe traint om de bevolking te onderdrukken. Hoe het kan dat dit mijngebied toch een KPCS-keurmerk heeft gekregen is helder: de definitie van een bloeddiamant speelt een rol. Volgens de KPCS-definitie komt de opbrengst van bloeddiamanten terecht bij rebellen. Mugabe, al sinds 1980 aan de macht, is geen rebel. Eerder een dictator.
4. Waarom is dit belangrijk?
De omvang van de wereldwijde diamantindustrie is enorm. Ruwe diamanten werden in 2010 voor 11,4 miljard dollar (8,8 miljard euro) verhandeld, geslepen diamanten en juwelen leverden handelaren nog eens 72 miljard dollar op (55,7 miljard euro).
Alle opbrengsten van de diamanten verdwijnen nu door corruptie. Ze kunnen niet meer worden gebruikt voor de ontwikkeling van de gebieden waar ze worden gewonnen. De bevolking in Ivoorkust en Zimbabwe (beide behorend tot de minst ontwikkelde landen ter wereld) zou ook moeten kunnen profiteren van de waardevolle grond waarop ze leeft.
Voor consumenten is het belangrijk om te weten dat een KPCS-keurmerk geen garantie geeft op bloedvrije diamanten. Vaak kunnen diamanthandelaren helemaal geen uitsluitsel geven over het herkomstgebied van de diamanten. Voor bewuste kopers is dat onacceptabel.
5. Wat wordt eraan gedaan?
Momenteel ontbreekt in het KPCS een onafhankelijk controle-orgaan. De toezichthouders hebben geen stemrecht en landen die zich niet aan de afspraken houden, kunnen alleen gestraft worden als alle lidstaten met de sancties instemmen. Dit maakt het keurmerk weinig effectief.
De leden hebben nu een hervormingscomité opgericht om het keurmerk „opnieuw te definiëren”. Dit comité moet half 2012 met aanbevelingen komen. Toezichthouder PAC eist dat er, naast een nieuwe definitie van bloeddiamanten, ook automatische sancties worden ingesteld. Als deze eisen niet worden ingewilligd zal PAC waarschijnlijk het voorbeeld van Global Witness volgen en zich terugtrekken uit het Kimberley Proces.
Global Witness wijst naar de ‘Due Diligence Standards’ (letterlijk: gepaste zorgvuldigheidsstandaarden) voor mineralen uit Centraal Afrika als voorbeeld van een effectief controlesysteem. De Verenigde Naties hanteren deze standaard: een duidelijke checklist van maatregelen die bedrijven moeten nemen to know and show dat hun handel geen bijdrage levert aan conflict of mensenrechtenschendingen. Global Witness vindt dat voor diamanten eenzelfde standaard moet worden opgesteld die door overheden in wetgeving moet worden verankerd. Een groot, Amerikaans diamantnetwerk zegt ook bezig te zijn met een eigen keurmerk.
Is er een kwestie in het nieuws die je graag in een bredere context geplaatst ziet? Tip dan de redactie via paginadrie@nrc.nl of twitter de hoofdredacteur via @robwijnberg
Bronnen: Global Witness, World Diamond Council, Human Rights Watch, Kimberley Process, Partnership Africa-Canada
