Dansen op de blote voeten op mijn afscheidsfeest (Foto: Femke van Zeijl)

Toen ik voor het eerst in het Dioula welkom werd geheten, dacht ik dat ik werd uitgenodigd om te dansen. ‘Adancé‘ klonk in mijn oren als het Franse ‘dansez‘. En ook al weet ik inmiddels de echte betekenis, voor mij houdt de welkomstgroet die ik in Bobo zo vaak hoorde nog steeds verband met dansen. Ik heb dat dan ook nergens in Afrika zoveel gedaan als hier.

Mijn afscheid van Bobo Dioulasso was vanaf vorige week woensdag een langgerekt dansfeest. Het begon met het allesoverheersende Ivoriaanse discoritme coupé décalé onder het rieten dak van maquis Tharkay. Donderdagavond was de dansles in Centre Siraba van Cyprien, de lange dansleraar die ondanks een fikse voetblessure niet rustig aan lijkt te kunnen doen. De salsa-party in Bar Touba vlakbij het treinstation was vrijdag aan de beurt. Een avond nostalgie voor bestropdaste Bobolese heren op leeftijd en hun echtgenotes in glanzende Afrikaanse jurken.

‘Femke, la muze!’ schalde DJ Cool, die ik eerder interviewde, zaterdagavond door de boxen toen ik de dansvloer opging van l’Entente. Ik probeerde onverschillig te blijven kijken bij deze publieke lof, zoals ik de bekende muzikanten had zien doen die werden bezongen, maar ben aanmerkelijk minder cool dan zij dus stond uiteindelijk breed grijnzend te dansen.

Zondagmiddag voegde ik me bij de vele anderen die nog niet van ophouden wisten voor de matiné dansant in l’Océan Atlantique. Zelfs in Ouagadougou ging ik nog even naar een danstent – om te ontdekken dat daar de avond veel later begint dan in Bobo en de vloer zodoende urenlang leeg blijft.

Hoogtepunt was het afscheidsfeest zaterdagmiddag dat Kadi organiseerde, met wie ik de afgelopen weken heb gedanst. De djembés en doumdoums klonken urenlang door de wijk, de voeten van de danseressen ploften ritmisch in het zand en de muzikanten speelden zich in het zweet. Alle mensen met wie ik de afgelopen anderhalve maand te maken had waren erbij: Béatrice, de couturière, fotograaf Nestor, bronsgieter Solo, mijn gastvrouw Yacine, zanger Zanké, percussionist Fatié, danseres Kadi…

Maputo, de Mozambikaanse hoofdstad, is al jarenlang mijn favoriete stad in Afrika. Maar ze heeft fikse concurrentie gekregen van Bobo Dioulasso; het enige dat Bobo mist is de zee.

Het wringt dat je het zo naar je zin kunt hebben op een plek waar de armoede zo alomtegenwoordig is. Met een bevolking die nauwelijks is geschoold, grotendeels analfabeet en waarvan meer dan de helft leeft onder de armoedegrens, is Burkina Faso één van de armste landen ter wereld. Als de Bobolezen zingen, dansen en muziek maken, doen ze dat dan ook vaak om hun ellende te vergeten. Maar ze delen wel uitbundig in de vreugde die ze ondanks alles daarin vinden. Dat maakt het leven in Bobo zo aanstekelijk.

De moskee bij mij tegenover, die me iedere ochtend maant me te haasten voor het gebed (Foto: Femke van Zeijl)

Vijfeneenhalf, zes uur slaap op zijn hoogst. Aan meer kom ik niet in de tropen. Zodra mijn lijf richting evenaar reist, verandert het radicaal zijn bioritme en daar heb ik geen woord over te zeggen. Ik kan proberen in mijn bed te blijven liggen na zonsopgang en woest mijn ogen dichtknijpen om de slaap weer te vatten, maar het werkt niet. Ook in Bobo loop ik zo langzamerhand een chronisch slaaptekort op. En dat ligt echt niet alleen maar aan de moskee aan de overkant die me iedere morgen iets na vijven maant me te haasten voor het gebed. ‘Hajje allel salat!’

Als het nachtleven hier net zo suf zou zijn als in Ibadan, de vorige stad waar ik verbleef, dan was er nog niet zoveel aan de hand. Daar lag ik met enige regelmaat – net als het overgrote deel van de stadsbevolking – om half elf in bed. Maar in Bobo Dioulasso kun je iedere avond wel gaan dansen als je zou willen, en ik doe dat minstens drie avonden in de week. Dat kort mijn nachten ook aan de voorkant stevig in. Zo danste ik gisteravond tot ver na enen onder het rieten dak van de dansvloer van Tharkay, maar zat ik evengoed om half zes vanochtend weer te tikken.

Hoe het komt dat mijn bioritme zo rebelleert, weet ik niet precies. Misschien is het de zon die zo vroeg en opkomt en vanaf dat moment niet meer te negeren is, of zijn het de antimalariamedicijnen die ik slik. Zeker is dat ik continu voel dat ik hier te veel heb om te zien, te voelen en te doen om tijd te verliezen aan slaap. Dat gevoel van urgentie als ik op reportagereis bent, laat me nooit los. Of ik na mijn dansles nog even een koud Brakina-pilsje drink in een kroeg op weg naar huis of dat ik een blokje omloop voor een vers stokbrood, continu ben ik aan het observeren.

Mijn leven is de laatste anderhalf jaar in die zin een combinatie van extremen geweest, sinds ik het Afrikaanse stadsleven ben ingedoken. Één tot twee maanden op reportage, voor alles openstaand, registrerend, analyserend, luisterend. En dan naar huis naar mijn studeerkamer één hoog achter waar ik dit alles in mijn eentje verwerken moet.

Na de overvloed aan indrukken van de reis bevalt dat zelfverkozen literaire kluizenaarschap me, maar na een tijdje kriebelt het weer en denk ik aan reizen. Nog vier dagen, dan zit mijn tijd in de laatste stad van mijn stedenboek erop. Dan zal ik een hele tijd in Utrecht bij de kachel zitten schrijven, opdat het boek uit kan komen volgend najaar. Maar ik betrap mijn hoofd erop dat het weer broedt op mijn volgende bestemming.

In muzikantenwijk Bolomakoté word je al vroeg achter de djembé gezet (Foto: Femke van Zeijl)

Op straat voor Farafina Love speelt een balafon-orkest zijn traditionele West-Afrikaanse xylofoonmuziek. Pal voor de muzikanten danst een rijtje Bobolezen. Hun heupen wiegen beheerst op de maat terwijl hun voeten wolkjes rood zand van de straat doen opstuiven, zo driftig schuifelen ze. Een Westerse toeriste draaft over de dansvloer, haar hoofd rondkegelend, een extatische blik in haar ogen. Ik kan me haar verhalen straks thuis wel voorstellen: hoe blij de Afrikanen zijn en dat ze altijd dansen, ook al zijn ze arm. Niet beseffend dat de mensen om haar heen niet om dezelfde reden staan te swingen als zij.

Wat drijft de Bobolese kunstenaar? Waarom tokkelt de muzikant op zijn traditionele kora, waarom volgt de werkloze danseres om de andere dag lessen in het cultureel centrum en waarom giet de bronssmid het ene na het andere beeld dat daarna staat te verstoffen in zijn openluchtatelier?

Die vraag is niet zo eenduidig te beantwoorden. Zeker, kunst, muziek en dans zijn hier veel vanzelfsprekender onderdeel van het leven dan in het Westen. Zelfs dreumesen dansen hier op de hits van de radio en vaders zetten hun peuters al vroeg achter de djembé. Maar de liefde voor de kunst is niet de enige reden dat zoveel Bobolezen zich ermee bezighouden.

Bobo heeft iets weg van Los Angeles. Daar zijn alle obers en serveersters eigenlijk acteurs, hier in Bobo blijkt iedereen die je tegenkomt – truckchauffeur, fietsenmaker, beignetverkoopster – in feite muzikant. Daarnaast wemelt het van de ansichtkaartenschilders, kettingrijgers, djembe-, doumdoum- en tamtamspelers. Allemaal proberen ze zo op de een of andere manier hun kostje bij elkaar te scharrelen – zich daarbij vooral richtend op de toeristenmarkt. Zo is kunst hier ook een manier van overleven: als je geen diploma hebt kunnen behalen omdat het je familie aan geld ontbrak, kun je altijd nog artiest worden. Dat geeft misschien wel meer carrièrekansen dan een nette studie waarna je toch geen baan vindt.

Dat wil niet zeggen dat de liefde voor het vak niet bestaat. De kleine muzikant uit Bolomakoté die als hij ‘s ochtends wakker wordt geen idee heeft of hij die dag ook maar iets zal verdienen, kan niet anders dan muziek maken, zegt hij. Dat doet hem leven. Maar zo onbezorgd en vrij dansen als de Westerse toeriste, dat is voor de meeste Bobolezen niet weggelegd.

Op de bewuste vrijdagavond, nadat de dansers zich in het zweet hebben geswingd, wenkt een welgestelde stadsgenoot vanaf zijn tafeltje. Allemaal krijgen ze een paar honderd Francs toegestopt. Mijn Burkinese metgezel wijst me erop: ‘Je vroeg me net waarom de mensen dansen. Dat doen ze niet alleen voor hun plezier. Ook zij dansen omdat ze hopen geld te verdienen.’

Bobolese zanger Zanké bij de opnames van Saya Mama op de begraafplaats in Bobo Dioulasso (Foto: Femke van Zeijl)

Een bezoek aan de begraafplaats van Bobo, een rammelende Peugeot 504 en een kluitje opgetrommelde vrienden gekleed in zwart of wit. Veel meer was er niet nodig om de videoclip te draaien van het liedje Saya Mama. Naast mijn Lumix-camera en Apple-laptop dan.

Voor de afwisseling ben ik de laatste serie van deze blog begonnen kleine filmpjes te monteren, zodat mensen ook eens met eigen ogen kunnen zien waar ik in Afrika uithang. Omdat ik nog nooit had ik gedraaid, kreeg ik voor vertrek van een vriendin die cameravrouw is een middag lang een cursus ‘Camera vasthouden voor Dummies’ op de Utrechtse Amsterdamsestraatweg. Na wat gepruts in iMovie produceerde ik zo mijn eerste filmpje.

Het welkom dat mij in Bobo werd toegezongen op een van mijn eerste dagen, was de eerste City Life multimediaproductie die de blog haalde. Toen een van de zangers het filmpje bekeek, zag Zanké meteen mogelijkheden. Wilde ik niet de videoclip maken van het liedje over zijn moeder, die overleed toen hij vijf was en die hij nooit bewust heeft gekend?

‘Maar ik heb maar net geleerd waar de opnametoets van mijn camera zit!’ reageerde ik afwerend.

Het maakte geen indruk. Volgens hem zou ik het prima kunnen. Nu wilde ik voor mijn boek wel eens zien hoe dat gaat, een videoclip opnemen in Burkina Faso, dus uiteindelijk stemde ik toe.

We zouden bij zonsopgang beginnen, want het licht rondom de evenaar schijnt overdag veel te hard. Maar op het afgesproken tijdstip van zes uur ‘s ochtends waren alleen de zanger in de antieke pick-up truck en ik aanwezig. De volgende uren brachten we door met het oppikken van de figuranten, die allemaal nog in verschillende stadia van slaap verkeerden.

Om negen uur konden we gaan filmen. Het licht was al zo fel, dat alle wit op de opnames verblindt en de schaduwen dichtslaan. Op weg naar de tweede draailocatie liepen we nog eens twee uur vertraging op toen de rechtervoorband klapte, maar uiteindelijk wisten we alle materiaal op te nemen. Dat kwam vooral omdat Zanké precies wist wat-ie wilde en alle shots in zijn hoofd al had gemaakt.

Daarna zat ik menig avonduur na werktijd aan de montage. Ik ken het nummer Saya Mama nu zo goed, dat ik het kan meezingen en ondanks de valse synthesizer ben gaan waarderen. Wat mij betreft ligt de symboliek in de clip er te dik bovenop, maar Zanké is enthousiast over het eindresultaat en gaat de dvd deze week naar de lokale tv-zenders brengen. En hoewel ik me licht geneer voor het feit dat ik het als beginneling ineens schop tot videoclipmaakster, besef ik heel goed dat de zanger zelf nooit het geld had kunnen opbrengen om met zulk materiaal te werken. Bovendien hebben hij en zijn muzikantenvrienden me in Bobo ontzettend geholpen, en ben ik blij dat ik zo wat terug kon doen.

Bekijk het resultaat:

Aan het Offerfeestdiner bij mij op het erf, van links naar rechts: Bouba (vriend Dédé), Dédé (zoon Yacine), Yacine, Awa (nichtje), Ibrahim (oom), Mariam (nicht), Maman (moeder Yacine) (Foto: Femke van Zeijl)

De spanning is voelbaar in de stad, al dagenlang. De komst van het Offerfeest maakte de kinderen opgewonden, de vrouwen druk met de keuken en de mannen met onderhandelen over de prijs van het aan te schaffen schaap. Schapen die de laatste weken in grote kuddes de stad in zijn gedreven, opstoppingen veroorzakend op de boulevards van Bobo Dioulasso.

De feestdag zelf was gisteren qua sfeer het best te vergelijken met Kerstmis. De moslims gedenken hoe God Abraham testte door hem te vragen zijn zoon te offeren. Op het allerlaatste moment verschafte God echter een schaap verstrikt in de bosjes als alternatief – een verhaal dat ook in het Oude Testament te lezen is. Vandaag wordt gevierd dat Abraham de ultieme geloofsproef doorstond en dat God het hem bespaarde zijn zoon te moeten doden.

De familie van Yacine, mijn gastvrouw, en alle gasten op het erf, togen ‘s ochtends eerst naar het gebed bij één van de grote moskees. Bij terugkomst moest het zwartwitte schaapje dat aan de boom vastgebonden stond eraan geloven. Het slachten van een schaap is essentieel onderdeel van het Offerfeest, en het vlees verorber je niet allemaal zelf. Een derde is voor je familie, een derde voor de buren en een derde voor wie het nodig heeft en zelf niet eens het geld heeft om een kip te slachten. Dat zijn er in Bobo nogal wat, dus de hele dag kloppen mensen aan de poort voor een stuk vlees.

Tabaski is een familiefeest, als een urendurend kerstdiner in de zon. Overigens vieren de christenen het in Burkina net zo hard mee. Voor mij betekende het een dag verplicht vrij – en da’s helemaal niet erg als je de neiging hebt dag en nacht door te werken.

Voor een vegetariër is het maal waartoe je overal wordt uitgenodigd niet erg geschikt, met naast couscous als hoofdbestanddeel het zojuist geslachte schaap. Maar ik neem een klein beetje, schuif de stukken vlees opzij en vind altijd wel een kind die me helpen wil mijn bord leeg te maken.

Eergisteren was ik op de veemarkt, waar hees gemekker alles overstemde. Ik bekende de schapenhandelaar dat ik te doen had met de beesten, maar hij verzekerde me dat ik me over hun lot geen zorgen hoef te maken. Elk schaap dat sneuvelt op het Offerfeest, zei hij, krijgt gegarandeerd een plaatsje in het paradijs.

De twee Peul-heren van het erf, die de begroeting tot kunstvorm hebben verheven (Foto: Femke van Zeijl)

Een kleine overhoring, iedere ochtend als ik mijn slaapkamerdeur opendoe die uitkomt op het erf. Zo voelt de begroeting in het Dioula. ‘La vieille‘, zoals haar dochter Yacine haar moeder liefdevol noemt, de oude vrouw, kijkt me verwachtingsvol aan als ze me ziet. Daar gaat -ie, de riedel vrij vertaald als goedemorgen, goed geslapen, alles goed met de familie, etcetera:

‘Anisoroma mama!’

‘Ere sera, Femke?’

‘Ere.’

Somorodu?’

‘Okakene.’

‘Okakene?’

‘Ntse.’

Yacines moeder is niet de enige die me deze test afneemt in Bobo. Iemand begroeten is hier geen kwestie van ‘hoi’ of ‘hoe gaat het?’. Een begroeting, daar neem je uitgebreid de tijd voor. Het is de niet te verwaarlozen intro voor elk gesprek, zelfs al vraag je een vreemde alleen maar naar de weg naar de bakker.

Je informeert belangstellend naar desnoods de hele familie en vriendenkring. Ook al zit de persoon ernaast, en kan de vrager met eigen ogen waarnemen hoe het met hem of haar gesteld is. Vervolgens vraag je naar hoe de dag verloopt, het werk of algemener ‘les activités‘, het verblijf, de reis, de stad of wat je maar bedenken kunt. Op straat zie je Bobolezen elkaar in het voorbijgaan begroeten, nog formuleringen prevelend als ze elkaar al lang zijn gepasseerd.

Mijn frustratie dat ik hier nooit alle lokale talen zal kunnen leren, omdat er simpelweg te veel van zijn in Afrika, heb ik al eens beschreven in deze blog. Maar het scheelt al als je in ieder geval de plaatselijke mores omtrent de begroeting onder de knie hebt. En de manier waarop zelfs compleet onbekenden de tijd nemen je gedag te zeggen, vind ik erg aangenaam. Het maakt dat je je thuisvoelt, en dat is wellicht precies de bedoeling van de gastvrije Burkinezen.

Als ik de begroetingsproef met succes heb doorstaan, glimmen ogen welwillend en gaan mensen als ze dat kunnen alsnog over in het Frans. Spreken ze die taal niet, dan wordt in ieder geval mijn inspanning gewaardeerd en proberen we handen-en-voetencommunicatie.

Met name de Peul hebben de begroeting tot kunst verheven. Als mensen van deze bevolkingsgroep elkaar tegenkomen, beginnen ze met informeren naar de schapen, de geiten, de kinderen en de vrouwen (in die volgorde). Omdat Yacine’s vader wijkchef was, zijn er hier op het erf twee kamers vrij voor gasten. Meestal logeren er Peul en ik maak zodoende dagelijks van dichtbij het minutenlange ontmoetingsritueel mee.

Mijn gastvrouw Yacine en ik hebben daar onze eigen variant op bedacht. Wij vragen elkaar hoe het staat met de kippen op het erf, de mieren op de grond en de mango’s aan de boom, tot een ons twee de slappe lach krijgt.

Mijn laptop – na een schoonmaakbeurt weer terug in witte staat, maar niet voor lang (Foto: Femke van Zeijl)

‘Je hebt zeker zo’n mooie witte Mac bij je’, veronderstelde grinnikend de Nederlandse cameraman die al jaren in Burkina Faso woont en die ik belde om computerraad. Hij bedoelde het als grapje, maar ik sjouw dus inderdaad altijd een spierwitte laptop met me mee door Afrika. Vooralsnog heeft hij veel overleefd, maar in Bobo Dioulasso zit de stofduivel hem op de hielen.

Krrrr, zeggen de cijfers 1 tot en met 4 op mijn toetsenbord. Als ik mijn vinger over het scherm haal, blijft er altijd een laagje oranje stof achter. De harmattan is opgestoken, de wind die hoort bij het droge seizoen en die het zand uit de Sahel in het noordoosten van het land meeneemt. De droogte doet je lippen springen en je huid schilferen, maar veel meer zorgen maak ik me over het effect van al dat stof in mijn apparatuur.

De collega in Ouagadougou vertelde dat hij zijn materiaal binnen twee jaar kan afschrijven in Burkina, absurd snel, omdat na die periode camera’s er simpelweg mee ophouden en computers de geest geven. Opgevreten door het zand. Behalve je apparatuur in een plastic zak opbergen, die in nog een zak doen en dat alles in een tas, is er weinig tegen aan te vangen.

Toen gisteren mijn laptop bij het opstarten haperde, hield ik even mijn adem in. Zou de stofduivel hem te pakken hebben? Maar na het kuchje zette hij door en verscheen toch nog mijn bureaublad op het stoffige scherm.

Hoe afhankelijk ik ben van mijn elektriciteitshongerige apparaten heb ik op deze blog al eens beschreven toen ik in Nigeria zonder stroom zat. Ik schrok behoorlijk van deze waarschuwing: wat begin ik hier zonder mijn computer? Dus heb ik mijn laptop getrakteerd op een schoonmaakbeurt, een extra plastic zak als pyjama en een schietgebedje dat hij de laatste twee weken aan de rand van de woestijn overleven zal.

Kopergieten en -bewerken in Bobo: een mannenvak (Foto: Femke van Zeijl)

Hele families doen hier al generaties lang hetzelfde werk. Als je in Bobo geboren wordt in een gezin van kopergieters, dan word je kopergieter. Tenzij je een meisje bent. De vrouwen in de familie worden namelijk pottenbakster. In het oude stadscentrum is het leven sinds de voorouders zo geregeld. Langzaam onttrekken sommige kinderen zich aan deze voorbestemming en worden onderwijzeres of boekhouder; ook in het oude Bobo veranderen de tijden. Maar een vrouw die koper bewerkt of een man die aan het kleien slaat, dát nooit.

Wat ik me niet heb gerealiseerd toen ik voor het thema kunst koos als afsluiting voor mijn stedenboek, was hoezeer dit thema door mannen wordt bepaald. Alle muzikanten die zich aandienen, de couturiers, zelfs het gros van de dansers, zijn van het mannelijk geslacht. Als ik vraag om een voorbeeld van een moderne kunstenaar, fotograaf of filmer, volgt steevast de naam van een man. Alleen bij de traditioneel aan vrouwen voorbehouden ambachten zoals pottenbakken en het verven van stoffen tref ik mijn seksegenotes.

De oude kopersmid griezelde bij mijn vraag of hij zijn dochters ook op zijn werkplaats zou laten zoals zijn zoons, om het vak te leren. En zelfs de sieradenmaker die me trots meldde dat hij als een van de weinigen een vrouw als leerling in dienst had genomen, betrapte ik later op de uitspraak dat hij vond dat Afrikaanse vrouwen niet meer moesten verdienen dan 2000 CFA (een euro of drie) per maand omdat ze anders net zo eigenwijs en onafhankelijk zouden worden als de Europese.

Ze zijn er wel, vrouwen die zich tegen de mores in met succes begeven op kunstterrein. Maar die paar pioniersters worden meteen weggekaapt door de grote stad of het verre Westen. De ene percussioniste waarnaar iedereen verwijst is in hoofdstad Ouagadougou, de danseres/actrice waar de Bobolezen mee weglopen reist door Europa.

Nu vind ik niet dat ik de waarheid geweld aan moet doen door krampachtig op zoek te gaan naar vrouwelijke kunstenaars, maar het is wel een beetje zuur om mijn tweede boek af te sluiten met enkel heren, terwijl mijn vorige boek juist ging over vrouwen. Alsof ik mijn seksegenoten daarna mag vergeten. Zij krijgen dus evengoed een rol in het hoofdstuk, maar ik zal me erbij neer moeten leggen dat mannen de boventoon voeren. Om dat alvast een beetje goed te maken besloot ik een filmpje te maken ter ere van de pottenbaksters in Dioulassobá, wier handen in vijf minuten van een onooglijke homp klei iets moois kunnen maken.

De pottenbaksters van Dioulassobâ (Foto: Femke van Zeijl)

De pottenbaksters van Dioulassobâ wachten me al op tussen hun aardewerk als ik om vijf voor tien ‘s ochtends kom aanfietsen. Vier dagen geleden maakten we de afspraak dat ze me zouden tonen hoe ze hun potten en kannen vervaardigen. De vrouwen kwamen ruim voor het afgesproken tijdstip van tien uur bijeen om te bespreken welke modellen ze voor me gingen kleien. Eén ding heb ik mezelf ook in Afrika nooit afgewend, en dat is op tijd opdagen op een afspraak. Ondanks het vooroordeel dat geen enkele Afrikaan zich aan de tijd houdt.

Afspraken lopen wel eens mis, maar dat is op iedere plek weer anders. Elke stad had wat dat betreft zijn eigen hindernissen. In Luanda, Angola, de eerste stad voor mijn stedenboek, was ik al blij als er van de drie afspraken op een dag één doorging. Of de rapper kreeg buikpijn, of de regen die de nacht was gevallen verhinderde een tocht naar de volksbuurt in de periferie, of iemand stond vast in de eeuwige Luandese file.

De aard van mijn onderzoek in Mozambique maakte daar de respondenten bij tijd en wijle weinig betrouwbaar. Als je je begeeft in de clandestiniteit, tussen de drugsdealers, mobieltjesdieven en straatschoffies, moet je niet verwachten dat mensen er een strakke planning op nahouden. Menig maal in de Mozambikaanse hoofdstad Maputo trof ik een interviewkandidaat bovendien al behoorlijk boven zijn theewater. Met als hoogtepunt de keer dat uitsmijter Mager (formaat Jerommeke met bierbuik) me zou rondleiden door de rosse buurt en hij al zoveel whisky had gedronken dat het erop neer kwam dat ik hem moest begeleiden.

Op maandagochtend plan ik de week. Dan bel ik mensen en maak mijn afspraken. In Bobo Dioulasso blijkt deze methode ongelooflijk efficiënt. De fotograaf die ik zojuist sprak kon desnoods meteen tijd voor me maken, de percussionist gaat vanmiddag met me mee naar het museum voor muziek en de dansleraar kon op stel en sprong zijn middag voor de les vrijmaken voor een interview. En ze zijn er ook als je met ze afspreekt.

‘Europa heeft de klokken, Afrika heeft de tijd’, ik weet niet hoe vaak ik deze uitdrukking al hoorde. Maar dat geen enkele Afrikaan zich aan de tijd houdt, is een vooroordeel dat ik in Burkina Faso dagelijks gelogenstraft zie.

Mariam, constant op het erf in de weer met een veger (Foto: Femke van Zeijl)

Wakker worden in Afrika is voor mij onlosmakelijk verbonden met het geluid van een vegende bezem. Of het een bundeltje takken is, een haffel stro of een veger zoals ik thuis gebruik, in de ochtenduren is er altijd iemand – meestal een vrouw – die het erf veegt. Zelfs de onverharde zandvloer wordt minutieus onder handen genomen. Dat geveeg hoort bij de ochtenduren. Tenzij je natuurlijk in een Westers hotel logeert, dan hoor je dat geluid niet.

Op reportage verblijf ik het liefst tussen de echte mensen, zo lokaal mogelijk. Dat is deels een budgettaire kwestie, maar vooral een inhoudelijke. Hoe zou ik kunnen schrijven over het dagelijks leven vanuit hotelkamers die overal in de wereld op elkaar lijken?

Hier in Bobo Dioulasso logeer ik op het erf van Yacine, een Bobolese die in een volkswijk in het noorden van de stad woont met haar moeder, zoons en wat aangewaaide familieleden. Het ritme van de Afrikaanse dag krijg ik zo vanzelf mee.

Hoe vroeg ik ook ontwaak, altijd is nicht Mariam al in de weer met een veger. Of met de afwas. Ik sjouw een emmer water voor mijn douche naar het washok en we dekken de tafel voor het ontbijt, waarbij we soms getrakteerd worden op poffertjes van rijstebloem met honing. De gastvrijheid van de Bobo’s zie ik weerspiegeld in gezin van Peul, een van de Burkinese bevolkingsgroepen, dat al maanden kosteloos in een speciaal daarvoor bestemde kamer logeert.

Ook deel ik de zorgen als Yacine’s moeder ijlend van de malaria in bed ligt, zeker als ‘maman’ stopt met eten en er een arts moet komen om haar aan het infuus te leggen. In het Westen denken we bij bedreigende ziekten in Afrika wellicht aan het aids-virus, maar in Bobo is de malariamug veel alomtegenwoordiger. Aan de lopende band draaien Bobolezen op halve kracht of zijn ze even helemaal uit de running omdat ze malaria opliepen. Dat is zo’n vanzelfsprekendheid, dat mensen het je niet zo snel zullen uitleggen. Daarvoor moet je gewoon tussen ze leven.

Met maman gaat het intussen gelukkig beter. Ze schuifelde vanochtend voor het eerst weer over het bordes en grinnikte om mijn stuntelige ‘goedemorgen’ in het Dioula, de lokale taal.