Ik las dat er in een Braziliaanse gevangenis een poging ondernomen is om spullen binnen te smokkelen via een kat – met plakband zaten de volgende spullen aan zijn lijf geplakt: een zaag, betonboren (meervoud!), een mobiele telefoon, een batterij, een oplader, een bluetooth headset en een geheugenkaart. Mijn eerste gedachte: hoe dik was deze kat? Het moet een soort wandelende poef zijn geweest, wil je minstens acht artikelen een beetje fatsoenlijk op hem kwijt kunnen. Dat ie gesnapt is, verbaast me dan ook niet zo heel veel; ik stel me toch een soort waggelende potten- en pannenwinkel voor, die per ongeluk met een losgeraakt stukje duct tape onderweg nog wat sigarettenpeuken en een inlegkruisje heeft opgepikt.

Hoe dik was deze kat? Het moet een soort wandelende poef zijn geweest

Mijn tweede gedachte was: wat voor leven had de kat in de gevangenis? Kennelijk werd hij daar in het geheim grootgebracht door een aantal gedetineerden. Ik zag die mannen voor me, in hun cel, terwijl ze Capitão Miau onder hun lakens verborgen voor de bewakers en hem ’s nachts voorbereidden op zijn koeriersrol door wc-rollen en lepels op hem te balanceren. Ik vroeg me af of ze hem alleen handig vonden of ook echt een band met hem voelden, hem misschien wel via een strak opgesteld roulatiesysteem om de beurt tien minuten mochten aaien. Hierdoor dacht ik aan hoeveel verschillende kattenaaitechnieken er eigenlijk bestaan:

De ruitenwisser, vooral gebruikt door de wat meer onervaren aaiers: vol enthousiasme wordt er stevig heen en weer geaaid – meestal tot het moment dat de kat in kwestie er genoeg van heeft.

De kattenfluisteraar, waarbij de aaier zich probeert te verdiepen in de belevingswereld van de kat en er vooral voor zorgt dat zijn handen flink langs de snorharen strijken, zodat het specifieke kattenaroma goed achterblijft op de hand – de iets mildere versie van met instemming over elkaar heen plassen.

De stoeier, een techniek die je vooral ziet bij machomannen die duidelijk willen maken dat een zwak voor iets pluizigs op pootjes absoluut niet conflicteert met hun mannelijkheid. Zij uiten hun affectie het liefst door de kat herhaaldelijk om te duwen, iets te hard op zijn hoofd te kloppen of als verrassing te tackelen. (Vreemd genoeg heb ik verschillende katten gezien die hier op masochistische wijze van genoten en steeds weer terugkeerden bij hun baasjes om opnieuw even bij hun achterpoten de lucht in getild te worden.)

De oogbolblootlegger, waarbij iemand met zoveel kracht achterwaarts over het hoofd aait en de huid dusdanig opstroopt dat de oogbollen volledig bloot komen te liggen, wat gepaard gaat met het nodige uitploppingsgevaar.

De masseur, de persoon die niet stopt met de grondige behandeling voordat de kat met alle poten gestrekt languit op de vloer ligt en zich over zijn buik laat wrijven als de eerste de beste lellebel.

Ik neem aan dat in de Braziliaanse gevangenis deze laatste techniek veelvuldig werd toegepast – wat is een cel zonder lellebel, immers.

Ondanks mijn wonderschone en peperdure bureaustoel werk ik het liefste in bed, in een houding die nog het meest doet denken aan een opgegraven veenlijk (zo’n kromgegroeid takkenbosvrouwtje waarvan naderhand blijkt dat ze pas veertien jaar was en in de bloei van haar leven). Om weer eens al mijn ruggenwervels op hun originele plek te krijgen, besluit ik een massage te nemen.

Ik word gemasseerd door iemand die alleen het happy ending-gedeelte kent

In mijn buurt bevinden zich een heleboel Chinese massagesalons en op goed geluk stap ik er een binnen. In de kleine ruimte staan twee jonge vrouwen die me allebei roerloos aankijken, alsof ze midden in een handeling zijn gestopt met bewegen. Ze dragen korte, glimmende jurkjes die je op de markt kan kopen, de een felrood met inkepingen op de zij en aan de ander bungelen zilveren kettinkjes.

Op dat moment registreer ik de geur: geen dennenparfum of rustgevende wierook, maar ziltig en muf. Als ik opzij kijk, zie ik een gootsteen waar een emmer in staat die voor de helft gevuld is met dode krabben. Er ligt een aardappelmesje naast en een halfopen krab: lunch. Uiteraard is er een aanzienlijk deel van mij dat denkt: gemasseerd worden met krabhanden – weet je, ik kijk wel even verder. Maar de blik van de meisjes is zo vragend dat het voelt alsof ik me moet verdedigen dat ik hier zomaar ben binnen gelopen, en uiteindelijk stamel ik: „Massage?”

Het meisje in de rode jurk knikt emotieloos en gebaart dat ik door moet lopen naar achteren, waar ik in een donker kamertje mijn kleren uittrek. Als ik ga liggen, ben ik vooral bezig met de krab: zou ze haar handen wassen? Zou ik straks ruiken naar de Noordzee op een bewolkte oktoberdag? Maar als het meisje de kamer inloopt en zonder iets te zeggen begint met masseren, ben ik al snel met hele andere dingen bezig – met de beestachtige marteling die zonder enig mededogen op mij losgelaten wordt, voornamelijk.

De massagetechniek van het meisje lijkt vooral neer te komen op: haar venijnige handjes om mijn gevoelige spieren zetten en zo hard mogelijk knijpen, waarna ze aan mijn huid gaat hangen alsof het los moet scheuren van mijn lijf en zij er een kittige handtas van kan maken. Enigszins wanhopig probeer ik mezelf ervan te overtuigen dat dit gewoon een massagetechniek is, eentje uit de vroegere Mingdynastie, dat het juist goed is om alles even los te schudden – maar die andere stem blijft sterker, de stem die zich afvraagt waarom iemand met zo’n duidelijke afkeer van het menselijke ras in godsnaam als professioneel masseur mag werken.

En dan herinner ik me iets – het meisje is ondertussen hardop aan het telefoneren terwijl haar ene elleboog ritmisch in mijn ruggengraat beukt – iets over Chinese massagesalons als dekmantels voor bordelen. Dat is het. Ik word gemasseerd door iemand die alleen het happy ending-gedeelte kent. Door een willekeurig iemand eigenlijk, alsof ik heb gevraagd of de caissière van Albert Heijn me in het magazijn drie kwartier over mijn rug wil wrijven. Nu ik weet dat er iemand op me zit die alleen maar mijn nek aan het bewerken is omdat ze me nou eenmaal niet kon weigeren, voelt het nog onwerkelijker – maar toch blijf ik de volle tijd liggen, gepijnigd, terwijl ik nadenk over haar vreemde baan en me afvraag of de mannen die hier komen een iets mildere behandeling krijgen.

Mensen vragen vaak aan mij: „Wat heb jij eigenlijk met Afrika?” Hoewel het mij altijd voorkomt als een nogal brede vraag, alsof iemand wil weten: „Ben jij een mensen-mens?” of „Zeg, natuur, wat vind jij daar eigenlijk van?”, doe ik toch iedere keer weer mijn best hem te beantwoorden. Dat is niet makkelijk.

Heel Afrika is niet sexy – voor de meeste mensen is het een zapmoment

Tijdens mijn uitleg moet ik onwillekeurig steeds denken aan de groep ‘mensen die iets met Afrika hebben’, aan de vastgeroeste clichés van de Afrika-adepten. Aan de hennavrouw: een vrouw van middelbare leeftijd, gekleed in een tie & dye shirt of een lila broekpak, die zich in Kenia eindelijk weer jong en vrij voelt en eenmaal terug in Nederland haar muren vol hangt met Afrikaanse maskers en elke maand geld opzij legt om haar geliefde, de twintig jaar jongere Masai-krijger Lengai, naar Nederland over te laten komen. Aan de zendeling: de devote christen die graag naar Tanzania wil om mensen te helpen – mits ze christelijk zijn of bereid zijn zich te bekeren, natuurlijk. Aan de vrijwilligster: het jonge meisje dat zich het lot van zielige baby’s aantrekt en dat minuscule hotpants combineert met strak ingevlochten haren om zo haar verbond met de traditionele cultuur te tonen. Aan de wasta’s: white rasta’s, die hun enorme blonde dreadlocks in een rood-geel-groen sjaaltje hebben gebonden, op blote voeten door West-Afrika trekken en dingen zeggen als: „Mijn hart slaat in hetzelfde ritme als de Afrikaanse trom”, „De mensen zijn hier nog puur als de rode aarde, de zon en het gras” en „Ze hebben helemaal niks, maar toch lachen ze altijd”.

Mensen die ‘iets met Afrika hebben’, zijn niet sexy. Heel Afrika is niet sexy – voor de meeste mensen is het een zapmoment, het zal immers toch wel weer gaan over bolle buikjes, oorlog, hoe hard cheetahs kunnen rennen, aids of de exquise wijnproductie van Zuid-Afrika. Het beeld van Afrika hangt van clichés aan elkaar: het is of ellendig, of zijig, of een Côte d’Or-reclame. Het feit alleen al dat er vaak over ‘Afrika’ wordt gesproken alsof het geen enorm continent is, maar een soort land waar wat bananenbomen groeien en hier en daar een roedel giraffen rondloopt, geeft al aan dat het in ons hoofd eigenlijk nog steeds een vrij vaag gebied is.

Wat mij (in een aantal Afrikaanse landen) aantrekt, is juist dat er iets te ontdekken valt. Dingen die ik niet had verwacht: dat de Ghanese jongen waar ik mee ga dansen zich de hele avond als een nonchalante macho gedraagt, tot het moment waarop hij aanbiedt mijn haar in te vlechten. Dat er daar op school geleerd wordt dat christenen en moslims dezelfde God aanbidden. Dat iedereen tijdens het drinken uit gewoonte de kroonkurk weer op zijn nog volle fles legt, ooit bedacht om niet stiekem vergiftigd te kunnen worden. Dat er een levendige bodybuildercultuur bestaat. En dat de op een na grootste filmindustrie van Afrika zich in Ghana bevindt – met een grote voorliefde voor de meest bloederige horrorfilms.

Ik geloof dat ik dat ‘heb met Afrika’ – dat het me zo verrast. Al komt het vaak genoeg voor dat ik een grootogige kleuter zie, voel: och kon ik jou maar meenemen, en dan denk: ja hoor. De hennavrouw. Ze zit gewoon in me, te wachten op haar kans.

De jongen zegt ons grijnzend gedag, waarna we alleen maar in zijn mond kunnen staren: vier blinkende gouden tanden, twee hoektanden volledig bedekt, de twee voortanden een halve streep goud over het wit heen geschoven. Zijn mond lijkt op een exotisch en louche souvenirwinkeltje, een en al goud en ivoor. Natuurlijk kunnen wij er ook een krijgen, zegt hij, in Ghana hebben zoveel mensen een gouden tand.

De goede tand moet wijken voor de gouden tand. Dit lijkt me een behoorlijk slecht idee

Met verlangende, goudkoortsige ogen blijft Jan naar het gebit kijken. „Ik ga er eerst over nadenken”, maant hij zichzelf tot orde. De dagen daarna proberen we in te schatten hoe van de pot gerukt dit plan is. Aan de ene kant: visioenen van roestig gereedschap en bloedend tandvlees, de zinnen ‘je moet niet rommelen met gezonde tanden’, ‘op het internet wordt er gezegd dat je er chronische kaakkramp van kan krijgen’ en ook: ‘als je het echt wilt, moet je zoiets toch niet in Afrika laten doen’. Aan de andere kant: waarom eigenlijk niet? Ze doen het hier vaker dus ze zullen er wel goed in zijn, bovendien is het niet een bushbushbloedtransfusie die slechts met een olielampje wordt bijgeschenen – de inwoners van Kumasi willen vast ook gewoon hygiënisch tandartsgereedschap. Een ander zwaarwegend argument van Jans kant is: MIJN GOD EEN GOUDEN TAND IK WIL HET, dus een week later zijn we terug bij de jongen met het goud in de mond.

De tandarts blijkt te huizen in een minuscuul hokje dat haast overstroomt: op alle planken liggen stapels kranten, potjes, pennen, een plastic schedel, op het enige tafeltje liggen verschillende gipsen gebitten. Er is één krukje, waar Jan op plaatsneemt terwijl de tandarts – een vrolijke, middelbare man met een gouden ondertand – met zijn blote vingers een met gips gevulde mal om Jans boventanden duwt en die daar houdt, zodat Jan met zijn opengesperde mond rond de gekromde vinger van de tandarts eruitziet als een gevangen vis aan een haakje. De dag daarna wordt zijn nieuwe, halve gouden voortand geplaatst. Dit keer in de wachtruimte: een man smeert de tand kwistig in met lijm, schuift het goud over het wit en drukt stevig aan. Ik lijd aan tandartsenvrees en krimp ineen, maar Jan vindt het prima – tot de tand zit. Ongerust zegt hij: „Ik krijg mijn mond niet meer goed dicht.” Geen nood, de oplossing is nabij: met een soort slijpapparaat begint de tandarts Jans ondertand te bewerken – de goede tand moet wijken voor de gouden tand. Dit lijkt me een behoorlijk slecht idee, maar de tandarts is al klaar en verzekert Jan dat het gewoon wennen is.

Die avond probeert Jan te eten. Brood gaat net, maar rijstkorrels blijken te klein om nog te kunnen vermalen. Na twee dagen ligt hij gefrustreerd wakker en trekt uiteindelijk zelf zijn tand eraf – een plan gemaakt van klatergoud.

De volgende dag schuift hij voor de spiegel wat heen en weer met de gouden huls – en ontdekt dan dat het goud op de verkeerde tand is gezet. Op de andere tand kan zijn mond wél gewoon dicht. „Misschien laat ik ’m opnieuw erop lijmen”, zegt hij, blij dat zijn gouden lach weer een mogelijkheid is, blij dat je heus wel een gouden tand kunt laten zetten in Ghana – via een kleine omweg, weliswaar.

Hij zit naast me in ons vaste restaurant, zijn gele overhemd lijkt op te lichten tegen zijn donkere huid. Het eerste dat hij tegen me zegt is dat hij Gideon heet en journalist is. Het tweede dat hij tegen me zegt is dat hij gehoord heeft dat ik schrijf en dat hij wel een column voor me kan regelen bij een Ghanese krant. Ik antwoord aarzelend dat ik me afvraag of het zou werken, een column van een niet-Ghanees voor Ghanees publiek. Bovendien heb ik hier twee kranten gelezen: één met droge artikelen over politiek en één waarvan het voorpaginaverhaal luidde: ‘Fingering! 5 techniques that will make her cry with pleasure’ – ik ben benieuwd welk genre hij voor mij op het oog heeft. Ik heb echter al het verkeerde antwoord gegeven – Gideon zegt beledigd: „Goed, je wilt niet, prima.”

Van condooms krijg je aids: voor de condoom hoorde je nooit over aids

Als ik probeer het gesprek weer op gang te krijgen, verkondigt hij dat hij bezig is met een boek: over Afrika. „Afrika heeft zo veel rijkdommen”, verklaart hij. „We hebben goud, hout, koffie, mango’s, kobalt. We hebben alles, maar we zijn arm.” Op mijn vraag hoe dat komt, wil hij me een verhaal vertellen: „Ik stond naast een Ghanees en een blanke man langs de weg. De Ghanees had een aap bij zich, een huisdier. De blanke man geeft een banaan aan de Ghanees, maar zegt dan: ‘Misschien moet je ’m eerst aan je broer geven’, en wijst op de aap. Je broer. Blanken denken dat wij apen zijn.”

Ik zeg dat dit natuurlijk onzin is en vertel over Nederland, hoe gevoelig racisme ligt, over de zwartepietendiscussie en rellen rond het woord neger. Het maakt geen indruk: „Waarom brengen jullie dan giftige landbouwchemicaliën naar Afrika?” „Dat heet handel. En we gebruiken dat spul zelf ook.” Gideon schudt resoluut zijn hoofd: „Dat maken jullie enkel voor ons. Net als condooms. Van condooms krijg je aids: voor de condoom hoorde je nooit over aids.”

Ik gooi het over een andere boeg: „En Afrika zelf? Is dat nog ergens verantwoordelijk voor?” „Ja”, antwoordt Gideon. „Wij maken niet genoeg gebruik van onze dwergen.” Razendsnel probeer ik dit te plaatsen: dwergen? Een soort volk? Meer toerisme? Iets met dwergwerpen? „Dwergen zijn onze beschermers”, zegt hij. „Ze kunnen 190 jaar worden, zijn onzichtbaar en ze lachen als je een dure auto koopt, omdat ze weten dat je binnenkort zult sterven. Als je geld wilt, halen ze hun hand langs de muur en er verschijnen dollars.”

Dit gesprek begint een vrij opmerkelijke wending te nemen. „Dus… dwergen zijn tovenaars?” zeg ik, maar terwijl Gideon alles uitlegt over de magische krachten van dwergen, denk ik na over dit gesprek. Voordat de dwergen ten tonele verschenen, was het al duidelijk dat Gideon en ik radicaal anders over bepaalde zaken denken – maar ik had wel het gevoel dat we beiden argumenten gaven, dat we hoopten de ander te kunnen overtuigen of in ieder geval te doen twijfelen. Maar met de dwergen, de magie en de bezweringen, zijn vanzelfsprekende geloof in het hogere, wordt er een wereld toegevoegd waar argumenten geen betekenis meer hebben, een wereld waar ik niet bij kan.

Ik twijfelde nu nog meer aan die Ghanese column. Al zou ik hem ook weer wél willen schrijven, over zwartepieten, negerrellen en condooms.

Elke lantaarnpaal, elk muurtje en elke loslopende zwerfhond is beplakt met posters waarop mannen en vrouwen je aankijken met hun meest geruststellende glimlach. Op het moment dat ik aankom in Ghana is de verkiezingsstrijd in alle hevigheid bezig – reclameborden, radiouitzendingen, rally’s – en het valt me op hoe open de kranten erover schrijven, hoe bereidwillig iedereen is me over zijn voorkeur te vertellen. Meerdere partijen dingen mee, maar de twee waar het om draait zijn de NDC (de afgelopen jaren aan de macht) en de NPP. Via taxichauffeurs, straatverkopers, serveersters en die ene dronken man die steeds als een sjaal om mijn nek wilde hangen, probeer ik uit te vinden waar de twee partijen voor staan. In het begin lukt dat maar matig: „Bij NDC rijden ze alleen maar in grote auto’s rond”, „NDC doet dingen voor de jeugd” en „De NPP bestaat uit goede mannen, de NDC niet.” Hun stem lijkt vooral gebaseerd te zijn op in welk gebied je geboren bent en bij wie van de twee je een eerlijk geweten en een hart van goud vermoedt. Dan tref ik een taxichauffeur die meer duidelijkheid geeft: het speerpunt van NPP is dat het gratis Senior High School wil aanbieden om iedereen een eerlijke kans te geven en de jeugd op school te houden. Volgens NDC is dat te duur en gaat het ten koste van de kwaliteit; zij willen investeren in betere leraren en opleidingen. Na dit gesprek stuit ik ook op de beide partijprogramma’s – zowel bronnen van herkenning (meer vrouwen aan de top, hoe de muziekindustrie onder piraterij zucht) als vervreemding (we moeten echt iets gaan doen aan de uitstoting van zogenaamde ‘heksen’ in de plattelandsdorpen).

Auto’s toeteren, honderden mensen dansen op straat en slaan op lege jerrycans

De verkiezingsdag is een National Holiday, het centrum is uitgestorven: rijen van acht uur voor de stemhokjes zijn niet ongebruikelijk. De hele dag verklapt een linkerpink met een inktvlek erop wie er al gestemd heeft. Ik verblijf inmiddels in Kumasi waar de meerderheid van de stad NPP stemt, en ben door mijn buren compleet meegesleurd in hun NPP-liefde, zeker als ze me vertellen dat zij in hun vorige termijn een algemene zorgverzekering invoerden. De verkiezingsuitslag voelt dan ook werkelijk spannend: twee volle dagen worden de stemmen geteld, het is nek aan nek, mensen lopen over straat met een radio aan hun oor, waarna zondagavond de uitslag defintief is: NDC heeft gewonnen. One touch, wordt het genoemd: in één keer gewonnen, geen hertelling, geen herstemming.

In mijn buurt heerst een bedrukte sfeer. Ik vraag of buurjongen Alfred me naar de andere kant van de stad wil brengen, waar mensen uit het noorden wonen – NDC-aanhangers. Het feest daar is zo groot als ik me door die intense verkiezingsbevlogenheid had voorgesteld: auto’s toeteren, honderden mensen dansen op straat, zwaaien met vlaggen, slaan op lege jerrycans en blazen op vuvuzela’s die klinken als een zieke neusbeer. „No free education!” brult iedereen uitzinnig, wat toch vreemd klinkt. „Do you have free education in your country?” schreeuwt een vrouw naar me. Ik moet bekennen van niet, waarop ik juichend door de meute word omarmd als hun NDC-blanke, en ik hos mee terwijl ik me een verrader voel van principes waarvan ik maar nauwelijks weet wat ze inhouden. „Ik zie dat niet alleen de leiders in Ghana corrupt zijn”, zegt Alfred en hij knipoogt naar me.

Hij moet er steeds iets op verzinnen. De Ghanese mannen hangen om hem heen en grijnzen samenzweerderig als ze hem vragen naar zijn vriendin in Nederland. Hij schudt zijn hoofd: nee, hij heeft geen vriendin in Nederland. Hierop wordt de grijns enkel breder: „Then you must have a Ghanian woman! Let me find one for you.” Nog voor ze enthousiast vriendinnen, zussen, buurvrouwen en argeloze omstanders kunnen gaan aanbieden, werpt hij tegen: „Nee, nee, ik ben op zoek naar een langere relatie, niet iets voor even.” De mannen zijn een moment verbaasd en laten het onderwerp vervolgens schouderophalend varen. Ze zijn nooit wantrouwend, ze vragen nooit verder. De werkelijkheid komt simpelweg niet in ze op: homo’s zijn voor hen zieke, verderfelijke mensen. De eigenaar van het hotel in Accra, een jongen waar we bier mee dronken en over de Ghanese verkiezingen praatten, gruwelde zichtbaar toen het onderwerp op het Nederlandse homohuwelijk kwam: „Het is een schande. Die mensen zijn bezeten van de duivel.” Jan ziet er ziek noch bezeten van de duivel uit: hij is dus gewoon nog steeds zoekende naar een lief, zorgzaam meisje in Nederland om een bups kinderen en wat Golden Retrievers mee groot te brengen.

Natuurlijk gebeurt het wel. In bosjes, op slaapkamers, in rokerige hutten

Jan vertelt me over het bestaan van de Spartacus Gids: een gids die over de hele wereld aangeeft waar de cruiseplekken en de homobars zich bevinden. In sommige steden worden er uitbundige discotheken aangegeven, op sommige plekken moet de lezer het doen met: ‘In dit Roemeense stadje ga je naar het meest linker café van het grote plein. Hier loop je het rechter wc-hokje in, klopt een paar keer ritmisch op de muur en imiteert zacht het geluid van een stervende gans. Veel plezier!’ In de hele Spartacus Gids zijn er maar twee Afrikaanse landen te vinden: Marokko en Zuid-Afrika. Verder is het complete continent onbegaanbaar terrein, een zwarte vlek voor de man op zoek naar een man – niemand weet iets, niemand doet iets, niemand is iets.

Natuurlijk gebeurt het wel. In bosjes, op slaapkamers, in rokerige Masai-hutten. Jan was in een hotel-foyer in Addis Abeba waar een wat oudere man hem volgde naar de wc. Naast elkaar bij de pisbakken vroeg de man nog voor de vorm „Hi, how are you?”, maar zijn blik had zich volledig gericht op een ander gedeelte van Jans lijf. Terwijl Jan „Good” mompelde en zo snel mogelijk zijn broek weer dicht wilde knopen om weg te gaan, probeerde de man hem een wc-hokje in te trekken. Twee dagen later was er opnieuw een man die zijn kamernummer probeerde los te peuteren. Toeval? Zou het hotel een eervolle vermelding in de Spartacus Gids verdienen? Of zijn het gewoon wanhopige mannen die een alleen reizende mannelijke toerist zien en het proberen?

Ook hier in Ghana ziet hij soms jongens die naar hem kijken, anders dan anders. Maar ook al zou hij willen, hij gaat nooit naar de bosjes, naar een slaapkamer of naar een verdwaalde hut – geen zin om in de gevangenis te belanden (al lijkt mij dat juist een uitstekende plek om aan je trekken te komen). Om in Afrika te kunnen rondlopen moet hij gewoon maar even die ander zijn – die jongen die nog altijd op zoek is naar de rondborstige liefde van zijn leven.

Traag wandel ik heen en weer tussen aankomsthal 1 en 2 – ik ben er vrij zeker van dat ze uit een van deze twee poorten moet verschijnen. Met mijn hoofd ben ik al bij mijn eigen reis, morgen vertrek ik, vandaag resten me slechts die typische dag-voor-vertrek-dingen als antimuggenspul kopen, bakjes bami weggooien en apathisch op bed zitten met het gevoel dat je iets essentieels aan het vergeten bent. En dus ook een vriendin ophalen van Schiphol, om elkaar precies tussen onze reizen in bij de Juggle Juice Bar te kunnen treffen.

Een spandoek wordt altijd lelijk. Er komen vlekken op en de letters gaan scheef

Als ik voor de derde keer terug naar aankomsthal 1 wandel, zie ik hem voor het eerst. Wel over gehoord, nooit met eigen ogen gezien: de spandoekenmachine. ‘Print op doek!’ prijst hij zichzelf enthousiast aan. De machine zorgt ervoor dat de spandoekenpurist in mij meewarig het hoofd schudt: een spandoek hoort natuurlijk niet uit een machine te komen. Een spandoek maak je zelf. Het is namelijk een gedoe, een spandoek maken, gedoe met een laken dat je moet bevestigen aan splinterige latjes, waarna je het gaat beschilderen en er steevast het volgende gebeurt: LIEVE MAMA WAT FIJN DAT JE ER WEer bent. Een spandoek wordt altijd lelijk. Er komen vlekken op en de letters gaan scheef en de glitters klonteren samen met de lijm en de verf is op en de kat besluit over het laken heen te lopen, en daarna draaft-ie er nog vier keer overheen, maar dan in blinde paniek omdat je hem probeert te vangen. Misschien is het wel juist de durf om vervolgens met zo’n mislukt hobbylaken boven je hoofd in een aankomsthal te staan die een spandoek zijn charme geeft. Ik heb een keer een vriendin opgehaald met een zelfgemaakt spandoek (‘WELKOM TERUG ESTHER wiegertje!’, dat vonden we een leuke grap) en dat was best een opgave. Een spandoek maakt je min of meer tot een stripfiguurtje dat maar ÉÉn ding te zeggen heeft, waar maar ÉÉn tekstballonnetje aan ontsnapt. En er zijn eigenlijk maar twee plekken waar dat voorkomt: op een vliegveld, waar mensen speciaal voor die persoon gekomen zijn. En bij demonstraties, waar mensen op dat moment samenvallen met de boodschap over de regering/abortus/chemtrails die ze willen verkondigen.

Toch vraag ik me bij de spandoekenmachine af of er niet andere plekken zijn die ruimte bieden voor een spandoek – waarom kom je nooit naar een verjaardag met een spandoek, zijn er nooit spandoeken om mensen mee uit te zwaaien (VEEL PLEZIER IN THAILAND, KRIJG MAAR GEEN DENGUE HOOR!) of ga je nooit met een subtiel, positief spandoek naar een club: ‘IK HOOP DAT DIE JAPANSE PIL DIE JE POEP NAAR BLOEMETJES LAAT RUIKEN HIER OOIT OP DE MARKT KOMT’.

Als ik kijk naar de mensen bij de aankomsthallen zie ik alleen een oudere vrouw in een glimmende winterjas die een ballon draagt – niemand heeft een spandoek. Ik hoop toch dat de spandoekenmachine zal blijven bestaan, dat hij mensen over de streep zal trekken hun gedachten op doek te zetten, ook al zal het resultaat nooit helemaal de overtuigingskracht van een zelfgeknutseld exemplaar overstijgen – het heeft immers wel wat als mensen voor even in stripfiguren veranderen.

Het komt vaak voor dat er begonnen wordt aan het schrijven van een boek, een film, een televisieserie, een musical of een grensverleggende show met hedendaagse wajangpoppen, zonder te weten of het ook echt gemaakt zal worden. Er is vaak al veel werk verzet voordat je een keer wordt uitgenodigd bij een uitgever of een producent, die achter een enorm glazen bureau zijn sigaar aansteekt met een handvol verfrommelde 20 euro-biljetten en roept: „Gooi er nog een paar blote tieten en een Navajo Indiaan in en we hebben een deal”.

Zodra er een voorschot of een kleine winst op tafel ligt, wordt het ongemakkelijk

Dat voortraject, waarin je een project ontwikkelt, doe je in „je eigen tijd”, met geen enkele garantie dat iemand het eindproduct daadwerkelijk zal zien – of dat je ooit voor al dat werk betaald zal worden.

Als je alleen aan iets werkt, is dat meestal geen probleem. Het wordt ingewikkelder als je met meerdere mensen samenwerkt. En het vreemde is: het wordt vooral ingewikkeld als er wél wat geld loskomt.

Maanden is er in complete harmonie voor niets gewerkt, is er tegen elkaar gezegd: „Ik hoop vooral dat het er echt komt” en „Rijk worden we wel van onze grondstofbeleggingen” en zijn er grapjes over liefdesbaby’s gemaakt. Zodra er echter een voorschot, een kleine winst of een onder een bureaustoel gevonden portemonnee op tafel ligt, wordt het ongemakkelijk. Opeens moet er iets verdeeld worden.

„Het gaat mij dus niet om het geld”, begint er een. „Nee, het gaat mij dus ook écht niet om het geld”, vallen de anderen bij. „Máár…” Nu er een prijskaartje aan de diensten gehangen kan worden, komt iedereen op voor zijn eigen aandeel. „Ik heb wel het gevoel dat ik het meeste heb gebeld naar iedereen”, zegt iemand. „Ik werk iedere keer alle aantekeningen uit. En jullie hebben best wel doktershandschriften.” „Ik wil jullie er graag nog even aan herinneren dat ik bij wijze van research drie weken heb meegelopen op een Limburgse zorgboerderij.” „Als ik iets van jou binnenkrijg, moet ik het eerst nog helemaal nalopen op spelfouten. En nogmaals: frunniken is dus met één k. En zonder v.” „Ik krijg hem dus al weken niet meer omhoog. Pure vermoeidheid. Ook niet onbelangrijk, zou ik zo zeggen.”

Ik heb het een paar keer meegemaakt en het voelt alsof op zulke momenten in iedereen de geldwolf wakker wordt. Terwijl het eigenlijk niets te maken heeft met werkelijke inhaligheid: het kan ook bij een klein bedrag gebeuren, een bedrag dat nooit opweegt tegen de vele uren werk die iedereen er al in heeft gestopt. Misschien wel júíst bij luttele bedragen – het gaat allang niet meer om die dvd-box van 30 Rock die je van dat stapeltje briefjes kunt kopen. Het bedrag is relatief geworden en enkel belangrijk ten opzichte van wat de rest krijgt. Iedereen wil het idee hebben op prijs gesteld te worden – het gaat niet om de waarde, het gaat om waardering.

En dat iedereen hem uiteindelijk weer gewoon omhoog krijgt, natuurlijk.

Het Nationaal Monument Kamp Amersfoort wilde bij wijze van souvenir het prikkeldraad dat het voormalige concentratiekamp afscheidde van de buitenwereld verkopen, een stukje opgegraven draad bevestigd op een plankje zou tien euro gaan kosten. Het Centrum Informatie en Documentatie Israël en de Vereniging van Sinti, Roma en Woonwagenbewoners Nederland eisen excuses – er zijn Joden, Roma en Sinti in dat kamp gestorven en zij vinden het smakeloos om iets te verkopen dat zo verschrikkelijk veel leed in zich herbergt.

Het bestaat vast, iets wat je wilt hebben ondanks dat het enkel verdriet oproept

Door alle ophef heeft het Nationaal Monument Kamp Amersfoort inmiddels besloten de herinneringsplankjes weg te geven, maar ik dacht vooral aan de mensen die interesse hadden getoond in het prikkeldraad. Wil je zoiets hebben uit historisch oogpunt? Uit fascinatie? Of is het ook mogelijk om een soort negatief souvenir in huis te hebben, te koesteren misschien zelfs? Natuurlijk doet het woord ‘souvenir’ voornamelijk denken aan koffiemokken waarop iemand de Toren van Pisa uit zijn gulp tevoorschijn laat komen, of een wollen muts met een blowende en zijn tong uitstekende Albert Einstein erop. Maar een souvenir betekent simpelweg een aandenken, een geheugensteun voor iets wat je graag wilt onthouden. In die lijn zou je een stukje concentratiekampprikkeldraad in de vitrinekast kunnen zetten – een herinnering aan een gebeurtenis zo gruwelijk dat je die nooit meer wilt vergeten.

Ik vroeg me af of er meer souvenirs bestaan die enkel een negatieve connotatie hebben. Eerst dacht ik aan de brokstukken van de Berlijnse Muur die in vele huiskamers te vinden zijn. Toch doen die brokstukken niet denken aan de ellende, maar staan ze juist symbool voor de overwinning, voor de euforie, voor het gezamenlijk en eigenhandig neerhalen. Ik zag op internet dat er stukken puin van de Twin Towers in omloop zijn – maar ook die moeten vooral de herinnering aan de torens levend houden, niet aan de aanslag. Zodra je een verkoold onderdeel van de bewuste Boeing 767-motor op je schoorsteenmantel uitstalt (en ook de onderdelen van de vliegtuigen schijnen op duistere plekken online verkocht te worden), wordt dat wellicht wat twijfelachtiger. De negatieve souvenir zit dan toch dicht bij het ramptoerisme: een privé-collectie vol wapens van beroemde moordenaars onder het mom van ‘nooit vergeten’, een nazi-uniform in de kledingkast omdat het geschiedkundig zo interessant is.

Maar toch – het bestaat vast wel, iets wat je wilt hebben, wilt uitstallen of ergens opbergen, ondanks dat het enkel verdriet oproept. Het verkreukelde bierviltje dat je in zijn jaszak vond met het lippenstiftnummer van een ander, de blauwe ziekenhuisslofjes die je steeds aan moet bij het bezoeken van de intensive care, misschien wel de kogel of de puntige tuinhark waar een geliefde door is gestorven. Eigenlijk zouden zulke aandenkens een andere naam moeten hebben. Oubliers bijvoorbeeld: zaken die je met veel liefde en zorg wilt bewaren om ze te kunnen vergeten.