Wat zou er gebeuren als premier Balkenende morgen de binnenland-redacteuren van alle dagbladen liet vervangen door Haagse persvoorlichters? Waarschijnlijk dit: de kranten zouden beduidend opgewekter nieuws gaan brengen, en alle buitenlandse media, tot aan het kleinste regionale omroepstationnetje, zouden deze gijzeling van de persvrijheid krachtig veroordelen.
Het voorbeeld is zo absurd, dat je zou denken dat het in Nederland niet kan voorkomen. Toch is het precies wat aan enkele universiteiten het geval is. Journalistiek onafhankelijke universiteitsbladen zien zich bedreigd door voorlichtingsafdelingen die meer grip op de communicatie willen krijgen. Zo wil het College van Bestuur van de Universiteit Leiden dat universiteitsblad Mare het vergaren en brengen van nieuws in de toekomst gaat overlaten aan de digitale nieuwsbrief van de afdeling voorlichting (zie ook pagina 9 in deze krant), zoals dat bij de Wageningse universiteitskrant Resource al het geval is. Ook zou Mare alleen nog maar tweewekelijks mogen verschijnen.
Een aantasting van de journalistieke onafhankelijkheid? Het Leidse College van Bestuur benadrukt dat hiervan geen sprake is. Het blad blijft onafhankelijk, maar moet zich voortaan beperken tot opinie en debat. Los van de vraag hoe je opinies zou kunnen plaatsen zonder ook eerst de nieuwsfeiten te brengen, voel je dat hier iets wringt. Als de universiteit haar zin krijgt, bepaalt de afdeling voorlichting welk nieuws studenten en stafleden te lezen krijgen, waarmee de journalistieke onafhankelijkheid feitelijk is afgeschaft. Dit wordt versterkt doordat het blad met een lagere verschijningsfrequentie niet actueel kan zijn en daardoor een groot deel van het bestaansrecht verliest.
Je kunt je afvragen hoe erg dat allemaal is. Ahold heeft toch ook geen journalisten in dienst om het bedrijf kritisch te volgen in de Allerhande? Noem één personeelsblad dat interne ruzies rapporteert.
Het verschil is dat universiteiten geen bedrijven zijn waar werknemers zich tegen betaling inzetten voor doelstellingen die de leiding bedenkt, maar gemeenschappen waar onderzoekers kennis vergaren en overdragen op studenten.
Sinds de jaren zestig is men gaan inzien dat in dergelijke gemeenschappen democratische besluitvorming wenselijk is. In de kennistempels verrezen stelsels van universiteits- en faculteitsraden, inspraakorganen en studentenvakbonden, geruggesteund door de universiteitsbladen.
Het vervangen van onafhankelijke journalisten door voorlichters is een zeer rigoureuze aantasting van deze universitaire democratie. Feitelijk maakt het de universitaire gemeenschap monddood. Deze krijgt niks meer te lezen over lopende reorganisaties, uit de hand gelopen ontgroeningen, misstanden bij studentenhuisvesting, plagiaatgevallen of de dreigende opheffing van kleine letterenstudies, om wat voorbeelden uit een recente jaargang Mare te noemen.
Wat lezen staf en studenten dan wel? Bijvoorbeeld dit: „Eenderde van de Leidse docenten scoort een dikke voldoende voor Engelse taalvaardigheid.” Aldus de digitale nieuwsbrief dit jaar, over een toets voor docenten die voortaan Engelstalig masteronderwijs moesten verzorgen. Dat tweederde een onvoldoende haalde meldden de voorlichters niet, in tegenstelling tot wat Mare die week deed.
Dit kleine voorbeeld is tekenend genoeg. Het universiteitsbestuur gaat uit van de tamelijk naïeve en zelfs beledigende aanname dat intelligente mensen zoals wetenschappelijk personeel en studenten niet feilloos het verschil herkennen tussen geregisseerde voorlichting en vrije journalistiek.
Er zit een rare paradox aan de zaak. De reden waarom men Mare wil inperken is nu juist precies waarom men het blad zou moeten willen behouden: omwille van de beeldvorming. Het bestuur vreest dat te veel vuile was buiten komt te hangen, wat in zijn ogen zorgt voor een negatief imago, dalende aanmeldingscijfers, minder rijksgeld. Angst is, ook hier, een slechte raadgever. Juist een universiteitsbestuur dat een (zelf-)kritisch medium toelaat krijgt de krachtige reputatie van openheid en transparantie, en doet de lijfspreuk van de Leidse universiteit eer aan: Praesidium Libertatis, bolwerk der vrijheid. Met louter voorlichtingsnieuws verliest dat motto zijn betekenis, en krijgt Leiden het imago van een angstig afgeschermde instelling, waar zelfdenkende studenten en wetenschappers zich niet al te welkom zullen voelen.
En dan heb ik het nog niet eens gehad over het bijkomend effect van universiteitsbladen als kweekvijvers. Bij Mare begonnen de carrières van flink wat prominente journalisten en literatoren, van oud-hoofdredacteur van NRC Handelsblad Folkert Jensma, en de schrijvers Hans Maarten van den Brink en Boudewijn Büch uit de beginperiode, tot recente doorstromers naar landelijke kranten en de literatuur. Over beeldvorming gesproken.
Het is in het belang van de universiteiten zelf dat we de dreigende gijzeling van de universitaire persvrijheid krachtig veroordelen.
